ਕਹਿ ਕੇ ਗੁਜਰਾਂਵਾਲੇ ਆਇਆ। ਪਿੱਛੋਂ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਬਰਾਬਰ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਾਲਿਆਂ ਨਾਲ ਲੜਦਾ ਰਿਹਾ। ਇੰਨੇ ਨੂੰ ਖ਼ਬਰ ਪੁੱਜੀ ਕਿ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਰਾਮਗੜ੍ਹੀਆ ਆ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਓਹਦੇ ਨਾਲ ਸਰਦਾਰ ਕਰਮ ਸਿੰਘ ਦੂਲੋ ਦਲ ਸਿੰਘ ਤੇ ਜੋਧ ਸਿੰਘ ਭੰਗੀ ਇੱਕ ਇੱਕ ਸਰਦਾਰ ਭਾਰੀ ਫੌਜ ਲੈ ਕੇ ਲੜਾਈ ਕਰਨ ਵਾਸਤੇ ਆ ਰਹੇ ਹਨ। ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਇਹ ਖ਼ਬਰ ਸੁਣਦੇ ਹੀ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਘੇਰਾ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਝੱਟ ਓਹਨਾਂ ਦਾ ਰਾਹ ਰੋਕਣ ਲਈ ਉਸ ਪਾਸੇ ਟੁਰ ਪਿਆ। ਕੋਟਰਾਜਾ ਦੇ ਪਾਸ ਦੋਨਾਂ ਫੌਜਾਂ ਦਾ ਟਾਕਰਾ ਹੋਇਆ। ਭਾਵੇਂ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਪਾਸ ਐਸੀ ਫੌਜ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਤਦ ਵੀ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਫਤਹ ਹੋਈ। ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਰਾਮਗੜ੍ਹੀਆ ਆਦਿਕ ਨੱਸ ਗਏ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਇਹ ਪਹਿਲੀ ਫਤਹ ਸੀ।

੧੯. ਸਰਦਾਰ ਮਹਾਂ ਸਿੰਘ ਦਾ ਚਲਾਣਾ

ਇਸ ਤੋਂ ਪਿੱਛੋਂ ਗੁਜਰਾਂਵਾਲੇ ਤੋਂ ਖ਼ਬਰ ਆਈ ਕਿ ੫ ਵਿਸਾਖ ਸੰਮਤ ੧੮੪੭ ਨੂੰ ਸਰਦਾਰ ਮਹਾਂ ਸਿੰਘ ਚਲਾਣਾ ਕਰ ਗਏ। ਇਹ ਖ਼ਬਰ ਸੁਣਦੇ ਹੀ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਗੁਜਰਾਂਵਾਲੇ ਵੱਲ ਕੂਚ ਕੀਤਾ ਤੇ ਉੱਥੇ ਅੱਪੜ ਕੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦਾ ਦਾਹ ਕਰਮ ਕਰ ਕੇ ਪਾਠ ਰਖਾ ਦਿੱਤਾ।

੨੦. ਸ਼ੇਰੇ ਪੰਜਾਬ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ

ਸਰਦਾਰ ਮਹਾਂ ਸਿੰਘ ਤੋਂ ਪਿਛੋਂ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉਮਰ ਉਸ ਵੇਲੇ ਕੇਵਲ ੧੦ ਸਾਲ ਦੀ ਸੀ, ਪਿਤਾ ਦੀ ਜਾਏਦਾਦ ਦੇ ਮਾਲਕ ਬਣੇ ਕਿੰਤੂ ਇਹ ਨੌ ਨਿਹਾਲ ਅਜਿਹਾ ਪ੍ਰਤਾਪੀ ਤੇ ਐਸ਼ਵਰਜ ਵਾਲਾ ਨਿੱਕਲਿਆ ਕਿ ਓਹਦੇ ਇਕਬਾਲ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਤਾਕਤਾਂ ਮਾਤ ਹੋ ਗਈਆਂ। ਮੁਲਤਾਨ, ਕਸ਼ਮੀਰ, ਪਿਸ਼ਾਵਰ, ਡੇਹਰਾਜਾਤ ਤੇ ਸਤਲੁਜ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਦਾ ਸਾਰਾ ਮੁਲਕ ਇਸ ਦੇ ਕਬਜ਼ੇ ਵਿੱਚ ਆ ਗਿਆ। ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਬਹਾਦਰ, ਇਕਬਾਲ ਵਾਲਾ ਤੇ ਉੱਚ ਖਿਆਲ ਵਾਲਾ ਹੋਇਆ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰੋਅਬ ਦਾਬ ਦਾ ਸਿੱਕਾ ਅਜਿਹਾ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਦਿਲਾਂ ਵਿੱਚ ਬੈਠਾ ਕਿ ਵੱਡੀਆਂ ਵੱਡੀਆਂ ਸਲਤਨਤਾਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਾਮ ਸੁਣ ਕੇ ਕੰਬ ਜਾਂਦੀਆਂ ਸਨ ਤੇ ਅਟਕ ਜੇਹੇ ਅਸਗਾਹ ਦਰਯਾ ਨੇ ਵੀ ਓਹਨਾਂ ਨੂੰ ਰਸਤਾ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਸ਼ਾਹ ਸੁਜਾਹ ਕਾਬਲ ਦੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨੇ ਓਹਦਾ ਪਾਣੀ ਭਰਿਆ। ਓਹਦੀ ਹਿੰਮਤ, ਦ੍ਰਿੜ੍ਹਤਾ, ਬਹਾਦਰੀ, ਪ੍ਰਤਾਪ, ਦਾਨੀ ਸੁਭਾਓ ਤੇ ਉਕਤੀਆਂ ਯੁਕਤੀਆਂ ਸੁਣ ਸੁਣ ਕੇ ਅਕਲ ਦੰਗ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀ ਸੀ।

ਪਹਿਲੀਆਂ ਵਿਚ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਆਯੂ ਛੋਟੀ ਹੋਣ ਦੇ ਕਾਰਨ ਰਿਆਸਤ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਨੌਕਰਾਂ ਦੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਸੀ। ਲਖਪਤ ਰਾਇ ਜੋ ਸ੍ਰ. ਮਹਾਂ ਸਿੰਘ ਦੇ ਵੇਲੇ ਤੋਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨੌਕਰ ਸੀ, ਰਿਆਸਤ ਦੇ ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਬੜਾ ਦਖ਼ਲ ਦੇਂਦਾ ਰਿਹਾ। ਜੋ ਕੁਝ ਇਹ ਕਰਦਾ ਮਨਜੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ। ਇਹ ਆਦਮੀ ਇਹ ਪਸੰਦ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ ਸੀ ਕਿ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਰਿਆਸਤ ਦੇ ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਦਖ਼ਲ ਦੇਵੇ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ (੧੦) ਰੁਪਯੇ ਰੋਜ਼ ਖਰਚ ਵਜੋਂ ਮਿਲਦੇ ਸੀ। ਜੇ ਕਦੀ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਕੋਈ ਕੰਮ ਆਪਣੀ ਮਨਸ਼ਾ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਕਰਾਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਤਦ ਲਖਪਤ ਰਾਇ ਠੀਕ ਓਹਦੇ ਉਲਟ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦਾ। ਪੰਜ ਸਾਲ ਤੱਕ ਇਹੋ ਹੀ ਹਾਲ ਰਿਹਾ। ਕਿੰਤੂ ਜਦ ਮਹਾਰਾਜੇ ਦੀ ਆਯੂ ੧੫ ਸਾਲ ਦੀ ਹੋਈ, ਤਦ ਇਨ੍ਹਾਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਹਰ ਇੱਕ ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਦਖਲ ਦੇਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਪਰ ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਮਾਤਾ ਤੇ ਲਖਪਤ ਰਾਇ ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ ਬੜਾ ਬੁਰਾ ਭਾਸਦਾ ਸੀ।

੨੧. ਸ਼ਾਹ ਜ਼ਮਾਨ ਦਾ ਹਮਲਾ

ਕਾਬਲ ਦਾ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਸ਼ਾਹ ਜਮਾਨ ਇੱਕ ਭਾਰੀ ਫੌਜ ਨਾਲ ਲੈ ਕੇ ਸੰਮਤ ੧੮੫੩ ਨੂੰ ਸਿੰਘਾਂ ਨੂੰ ਤਾੜਨਾ ਕਰਨ ਵਾਸਤੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਆਇਆ। ਓਸੇ ਵੇਲੇ ਖਾਲਸਾ ਜੀ ਦਾ ਦਲ ਇੱਕ ਜਗ੍ਹਾ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਸਾਰੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਵਿੱਚ ਵੱਖੋ ਵੱਖ ਦਲਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਇਸ ਕਰ ਕੇ ਓਹਦੇ ਰੋਕਣ ਵਾਲਾ ਕੋਈ ਨਾ ਹੋਇਆ। ਇਕੱਲਾ ਦੁਕੱਲਾ ਕੋਈ ਸਰਦਾਰ ਉਹਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਦੀ ਹਿੰਮਤ