ਟੁਕੜੇ ਹੋ ਗਈ। ਹੁਣ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਅਜਿਹਾ ਹੱਥ ਤੋਲ ਕੇ ਵਾਰ ਕੀਤਾ ਕਿ ਹਸ਼ਮਤ ਖਾਂ ਦੋ ਟੁਕੜੇ ਹੋ ਗਿਆ। ਓਸ ਦੇ ਮਰਨ ਤੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਸਾਰਾ ਇਲਾਕਾ ਆਪਣੇ ਕਬਜ਼ੇ ਵਿੱਚ ਕਰ ਲਿਆ। ਹੋਰ ਚੱਠੇ ਜ਼ਿਮੀਂਦਾਰਾਂ ਨੇ ਵੀ ਨਜ਼ਰਾਨੇ ਦੇ ਕੇ ਅਧੀਨਤਾ ਸ੍ਵੀਕਾਰ ਕੀਤੀ।

੨੪. ਰਾਣੀ ਸਦਾ ਕੌਰ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ

ਇਸ ਤੋਂ ਪਿਛੋਂ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਆਪਣੀ ਸੱਸ ਸਰਦਾਰਨੀ ਸਦਾ ਕੌਰ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਲਈ ਗਿਆ। ਸਰਦਾਰਨੀ ਸਾਹਿਬ ਨਾਲ ਰਾਮਗੜ੍ਹੀਆ ਸਰਦਾਰਾਂ ਦਾ ਟਾਕਰਾ ਸੀ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਜਾ ਕੇ ਮੁਦਤ ਤੱਕ ਮਿਆਣੀ ਦੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪਾਸੀਂ ਘੇਰਾ ਪਾਈ ਰੱਖਿਆ। ਕਿੰਤੂ ਅਜੇ ਕਿਸੇ ਪਾਸੇ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਨਾ ਹੋਈ ਸੀ, ਕਿ ਬ੍ਰਖਾ ਰੁਤ ਆ ਗਈ। ਦਰਯਾਏ ਬਿਆਸ ਦੇ ਵਿੱਚ ਹੜ ਆ ਜਾਣ ਨੇ ਮਜਬੂਰ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਤੇ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਵਾਪਸ ਚਲਾ ਗਿਆ।

੨੫. ਦੀਵਾਨ ਲਖਪਤ ਰਾਇ ਦੀ ਮੌਤ

ਇੱਥੋਂ ਮੁੜ ਕੇ ਸਰਦਾਰਨੀ ਸਦਾ ਕੌਰ ਦੇ ਕਹਿਣ ਤੇ ਦੀਵਾਨ ਲਖਪਤ ਰਾਇ ਨੂੰ ਧਨੀ ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ। ਓਥੋਂ ਦੇ ਜ਼ਿਮੀਂਦਾਰਾਂ ਨੇ ਇਸ ਦੇ ਪੁੱਜਦਿਆਂ ਹੀ ਇਹਦਾ ਕੰਮ ਤਮਾਮ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਹੁਣ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਦਲ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਕਰਮਚਾਰੀ ਬਣਾ ਕੇ ਕੰਮ ਅਰੰਭਿਆ। ਕਿੰਤੂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਹੀ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਜ਼ਮਾਨ ਸ਼ਾਹ ਕਾਬਲ ਦੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਿਪਾਹ ਸਾਲਾਰ ਸ਼ਾਹਨਚੀ ਦਾ ਸਿੱਖਾਂ ਤੋਂ ਬਦਲਾ ਲੈਣ ਵਾਸਤੇ ਮਹੀਨੇ ਅੰਸੂ ਸੰਮਤ ੧੮੫੫ ਵਿੱਚ ਕਾਬਲੋਂ ਪੰਜਾਬ ਵੱਲ ਕੂਚ ਕੀਤਾ।

੨੬. ਜ਼ਮਾਨ ਸ਼ਾਹ ਦੀ ਚੜ੍ਹਾਈ

ਜ਼ਮਾਨ ਸ਼ਾਹ ਦੀ ਅਵਾਈ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਸੁਣ ਕੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਘਬਰਾ ਗਏ। ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨੇ ਪਿੰਡਾਂ ਦੇ ਪਿੰਡ ਖਾਲੀ ਵੇਖ ਕੇ ਬੜਾ ਪਸਚਾਤਾਪ ਕੀਤਾ। ਜਦ ਲਾਹੌਰ ਪੁੱਜਾ ਤਦ ਉੱਥੋਂ ਦੇ ਤਿੰਨੇ ਹਾਕਮ ਵੀ ਸ਼ਹਿਰ ਛੱਡ ਕੇ ਨੱਸ ਗਏ। ਓਹਨਾਂ ਦੇ ਫੜਨ ਵਾਸਤੇ ਫੌਜ ਭੇਜੀ ਗਈ, ਪਰੰਤੂ ਕੋਈ ਵੀ ਹੱਥ ਨਾ ਆਇਆ। ਜ਼ਮਾਨ ਸ਼ਾਹ ਇੱਕ ਮਹੀਨੇ ਤੱਕ ਲਾਹੌਰ ਬੈਠਾ ਰਿਹਾ। ਜਦ ਓਹਨੇ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਇਸ ਮੁਲਕ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਮੇਰੇ ਕਾਬੂ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਦੇ ਕੰਮ ਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਕਾਬਲ ਵਾਲੇ ਪਾਸੇ ਮੁੜ ਪਿਆ।

੨੭. ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਵੱਲੋਂ ਸਹਾਇਤਾ

ਜਦ ਜ਼ਮਾਨ ਸ਼ਾਹ ਮੁੜਦਾ ਹੋਇਆ ਗੁਜਰਾਂਵਾਲੇ ਆਇਆ ਤਦ ਓਸ ਵੇਲੇ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਜੋ ਓਹਨੀਂ ਦਿਨੀਂ ਰਾਮਨਗਰ ਵਿੱਚ ਸੀ, ਆਪਣੇ ਕਰਮਚਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਜੋ ਗੁਜਰਾਂਵਾਲੇ ਸਨ, ਕਹਿ ਭੇਜਿਆ ਕਿ ਜ਼ਮਾਨ ਸ਼ਾਹ ਲਈ ਰਸਦ ਤੇ ਅਸਬਾਬ ਲੈ ਜਾਣ ਦੇ ਵਾਸਤੇ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕਰ ਦੇਣਾ। ਸੋ ਓਹਨਾਂ ਨੇ ਹਰ ਇੱਕ ਚੀਜ਼ ਬਿਨਾਂ ਮੰਗੇ ਦੁਖੀ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਦੇ ਡੇਰੇ ਤੇ ਇੰਨੀ ਪਹੁੰਚਾ ਦਿੱਤੀ ਕਿ ਜ਼ਮਾਨ ਸ਼ਾਹ ਖ਼ੁਸ਼ ਹੋ ਗਿਆ। ਜਦ ਇੱਥੋਂ ਜ਼ਮਾਨਸ਼ਾਹ ਨੇ ਕੂਚ ਕੀਤਾ ਤਦ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸਿੰਘਾਂ ਨੂੰ ਲੋਭ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਇਹ ਅੱਜ ਕੱਲ੍ਹ ਦੁਖੀ ਹੈ। ਇਸ ਵਾਸਤੇ ਇਸ ਤੇ ਕੋਈ ਵਾਰ ਨਾ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ। ਝਨਾਂ ਦੇ ਹੜ ਦੇ ਕਾਰਨ ਇਸ ਨੂੰ ਬੜਾ ਕਸ਼ਟ ਹੋਇਆ। ੧੫ ਦਿਨ ਇਹਨੂੰ ਠਹਿਰਨਾ ਪਿਆ ਬੜੀ ਮੁਸ਼ਕਲ ਨਾਲ ਇਹਦਾ ਲਸ਼ਕਰ ਪਾਰ ਹੋਇਆ। ਕਿੰਤੂ ਫਿਰ ਵੀ ੧੨ ਤੋਪਾਂ ਦਰਯਾ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਪਈਆਂ। ਅੰਤ ਨੂੰ ਜ਼ਮਾਨ ਸ਼ਾਹ ਨੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ; ਜਿਸ ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਘਟਨਾ ਹੋਈ ਸੀ, ਲਿਖਿਆ ਕਿ ਮੇਰੀਆਂ ੧੨ ਤੋਪਾਂ ਦਰ੍ਯਾ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਪਈਆਂ ਹਨ। ਪਾਣੀ ਦੇ ਉੱਤਰਨ ਤੇ ਜੇ ਨਿੱਕਲ ਸਕਣ ਤਦ ਬੜਾ ਚੰਗਾ ਹੋਵੇਗਾ। ਚਾਰ ਮਹੀਨੇ ਦੇ ਪਿੱਛੋਂ ਜਦ ਪਾਣੀ ਉੱਤਰਿਆ ਤਦ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਕੋਸ਼ਸ਼ ਕਰ ਕੇ ਤੋਪਾਂ ਕਢਵਾ ਲਈਆਂ।