ਰਹੀ। ਕਈ ਵਾਰ ਧਰਮ ਕੌਰ ਨੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚੋਂ ਨਿੱਕਲ ਕੇ ਮਹਾਰਾਜੇ ਦੀ ਫੌਜ ਤੇ ਮਰਦਾਂ ਵਾਂਗ ਹਮਲੇ ਕੀਤੇ। ਧਰਮ ਕੌਰ ਬੜੀ ਸਿਆਣੀ, ਦਲੇਰ ਤੇ ਬਹਾਦਰ ਸੀ। ਇਧਰ ਤਾਂ ਉਸ ਨੇ ਲੜਾਈ ਸ਼ੁਰੂ ਰਖੀ ਤੇ ਉਧਰ ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ ਭੰਗੀ ਨੂੰ ਮਦਦ ਲਈ ਸੱਦ ਭੇਜਿਆ। ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ ਤਿਆਰ ਹੋ ਗਿਆ ਤੇ ਓਹਨੇ ਜੋਧ ਸਿੰਘ ਵਜ਼ੀਰਾਬਾਦ ਦੇ ਹਾਕਮ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਮਿਲਾਣ ਵਾਸਤੇ ਬੁਲਾ ਭੇਜਿਆ। ਅਜੇ ਜੋਧ ਸਿੰਘ ਨੇ ਕੂਚ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਸੀ ਕਿ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਹੋ ਗਈ। ਉਸ ਨੇ ਅਜਿਹੇ ਵੇਲੇ ਜਦ ਕਿ ਤਿੰਨ ਚਾਰ ਦੁਸਮਣ ਇਕੱਠੇ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਸਨ, ਅਕਾਲਗੜ੍ਹ ਦਾ ਘੇਰਾ ਛੱਡ ਕੇ ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ ਵੱਲ ਮੂੰਹ ਕਰਨਾ ਉਚਿਤ ਜਾਤਾ। ਸੋ ਅਜਿਹਾ ਹੀ ਕੀਤਾ ਕਿ ਓਥੋਂ ਘੇਰਾ ਛੱਡ ਕੇ ਗੁਜਰਾਤ ਵੱਲ ਟੁਰ ਪਿਆ।

੩੮. ਗੁਜਰਾਤ ਤੇ ਦੂਜੀ ਵਾਰ ਲੜਾਈ

ਇਕ ਖੱਤ ਵਜੀਰਾਬਾਦ ਦੇ ਹਾਕਮ ਜੋਧ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਲਿਖਿਆ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੂੰ ਤਕਤੀ ਝਾੜ ਪਾਈ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਉਹ ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਮਦਦ ਦੇਣ ਤੋਂ ਹਟ ਗਿਆ। ਜਦ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਗੁਜਰਾਤ ਦੇ ਨੇੜੇ ਪੁੱਜਾ ਤਦ ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ ਆਪਣੀ ਫੌਜ ਲੈ ਕੇ ਸ਼ਹਿਰ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਦੋ ਮੀਲ ਖੜਾ ਸੀ। ਲੜਾਈ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਈ। ਤਿੰਨ ਦਿਨ ਦੋਹਾਂ ਧਿਰਾਂ ਤੋਂ ਮੀਂਹ ਵਾਂਗ ਗੋਲੀ ਚਲੀ। ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਆਦਮੀ ਮਾਰੇ ਗਏ। ਚੌਥੇ ਦਿਨ ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ ਭੰਗੀ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਘਿਰ ਗਿਆ। ਮਹਾਰਾਜੇ ਦੀ ਫੌਜ ਨੇ ਮੋਰਚਾ ਕਾਇਮ ਕਰ ਕੇ ਸ਼ਹਿਰ ਤੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਪੁਰ ਗੋਲੇ ਮਾਰਨੇ ਸੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੇ। ਕੁਝ ਦਿਨਾਂ ਤੀਕਨ ਇਹੋ ਹੀ ਹਾਲ ਰਿਹਾ। ਜਦ ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ ਭੰਗੀ ਨੇ ਸਵਾਏ ਅਧੀਨਤਾ ਫੜਨ ਦੇ ਕੋਈ ਰਾਹ ਬਚਾਓ ਦੀ ਨਾ ਤੱਕੀ, ਤਦ ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ ਬੇਦੀ ਨੂੰ ਵਿੱਚ ਪਾ ਕੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰਾ ਨਜ਼ਰਾਨਾ ਤੇ ਜੁਰਮਾਨਾ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਲਿਖ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਮੈਂ ਅੱਗੋਂ ਨੂੰ ਲਾਹੌਰ ਦਰਬਾਰ ਦੇ ਅਧੀਨ ਰਹਾਂਗਾ। ਇਹ ਜਾਗੀਰ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਬਖ਼ਸ਼ੀ ਹੋਈ ਸਮਝਾਂਗਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਮਹਾਰਾਜਾ ਬਹੁਤ ਸਾਰਾ ਨਜਰਾਨਾ ਤੇ ਫੌਜ ਦਾ ਕੁੱਲ ਖਰਚ ਲੈ ਕੇ ਲਾਹੌਰ ਵਾਪਸ ਆਇਆ ਤੇ ਇੱਥੇ ਆ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਇਕਰਾਰ ਅਨੁਸਾਰ ਦਲ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਵੀ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ।

੩੯. ਦਲ ਸਿੰਘ ਦਾ ਚਲਾਣਾ

ਦਲ ਸਿੰਘ ਦੇ ਦਿਲ ਤੇ ਇਸ ਕੈਦ ਦਾ ਬੜਾ ਸਖ਼ਤ ਸਦਮਾ ਹੋਇਆ, ਓਹ ਅਕਾਲ ਗੜ੍ਹ ਪੁੱਜਦੇ ਹੀ ਮਰ ਗਿਆ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਨੇ ਅਕਾਲਗੜ੍ਹ ਪੁੱਜ ਕੇ ਦਲ ਸਿੰਘ ਦੀ ਸੁਪਤਨੀ ਧਰਮ ਕੌਰ ਨੂੰ ਦੋ ਪਿੰਡ ਗੁਜ਼ਾਰੇ ਵਾਸਤੇ ਦੇ ਕੇ ਬਾਕੀ ਇਲਾਕਾ ਲਾਹੌਰ ਰਾਜ ਨਾਲ ਮਿਲਾ ਲਿਆ।

੪੦. ਕਸੂਰ ਦੀ ਅਧੀਨਤਾ

ਇਸੇ ਸਾਲ ਇਸ ਲੜਾਈ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸਰਦਾਰ ਫਤਹ ਸਿੰਘ ਕਾਲੇ ਵਾਲੇ ਦੇ ਨਾਲ ਕਸੂਰ ਨੂੰ ਫਤਹ ਕਰਨ ਵਾਸਤੇ ਇੱਕ ਫੌਜ ਭੇਜੀ ਸੀ, ਜਿੱਥੋਂ ਦੇ ਰਈਸ ਨਜ਼ਾਮੁੱਦੀਨ ਨੇ ਅਧੀਨਤਾ ਸ੍ਵੀਕਾਰ ਕੀਤੀ ਤੇ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਕੁਤਬਦੀਨ ਨੂੰ ਮਹਾਰਾਜੇ ਪਾਸ ਸਲਾਮ ਕਰਨ ਲਈ ਭੇਜਿਆ ਤੇ ਲਾਹੌਰ ਦਰਬਾਰ ਨੂੰ ਇੱਕ ਫੌਜ ਮਦਦ ਲਈ ਦੇਣ ਦਾ ਇਕਰਾਰ ਕੀਤਾ। ਕੁਤਬਦੀਨ ਜਦ ਲਾਹੌਰ ਆਇਆ, ਮਹਾਰਾਜ ਨੇ ਓਹਦੀ ਬੜੀ ਖਾਤਰ ਕੀਤੀ ਤੇ ਉਹਨੂੰ ਇੱਕ ਖਿਲਅਤ ਦੇ ਕੇ: ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਹਾਥੀ ਦਾ ਜ਼ੰਜੀਰ ਤੇ ਇੱਕ ਘੋੜਾ ਸੀ, ਵਾਪਸ ਰਵਾਨਾ ਕੀਤਾ।

੪੧. ਫਤਹ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਮਿਤਰਾਨਾ

ਹੁਣ ੧੮੫੯ ਨੂੰ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇਹ ਮਾਲੂਮ ਕਰਨਾ ਚਾਹਿਆ ਕਿ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਇਲਾਕਿਆਂ ਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕਬਜਾ ਹੈ, ਓਹਨਾਂ ਵਿਚੋਂ ਕੇਹੜਾ ਕੇਹੜਾ ਸਰਦਾਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਮਿਤਰਾਨਾ ਸਲੂਕ ਰੱਖਦਾ ਹੈ ਤੇ ਕੇਹੜਾ ਕੇਹੜਾ ਦੁਸ਼ਮਣ। ਸੋ ਓਸ ਨੇ ਹਰ ਇੱਕ ਦੇ ਪਾਸ ਇੱਕ ਇੱਕ ਚਿੱਠੀ ਭੇਜੀ। ਕਿੰਤੂ ਨਾ ਤਾਂ ਕੋਈ ਆਇਆ ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਕਿਸੇ ਨੇ ਸਵਾਏ