ਚੜ੍ਹਾਈ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਕੁਝ ਇਲਾਕਾ ਗੁਜ਼ਾਰੇ ਵਾਸਤੇ ਦੇ ਕੇ ਬਾਕੀ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਆਪਣੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਲੈ ਲਿਆ ਤੇ ਲਾਹੌਰ ਚਲੇ ਆਏ।

੪੫. ਕਸੂਰ ਦਾ ਰਾਜ ਵਿਦਰੋਹ

ਅਜੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਨੂੰ ਇਸ ਪਾਸਿਓਂ ਆਇਆਂ ਸਾਹ ਲੈਣ ਦੀ ਵਿਹਲ ਨਹੀਂ ਮਿਲੀ ਕਿ ਖ਼ਬਰ ਆਈ ਕਿ ਕਸੂਰ ਵਿੱਚ ਬਗਾਵਤ ਹੋ ਗਈ ਹੈ। ਪਤਾ ਲੱਗਾ ਕਿ ਕਸੂਰ ਦੇ ਹਾਕਮ ਨਜ਼ਾਮੁਦੀਨ ਦੀ ਮਨਸ਼ਾ ਲਾਹੌਰ ਦਰਬਾਰ ਨਾਲ ਫਸਾਦ ਕਰਨ ਦੀ ਹੈ ਤੇ ਉਹਨੇ ਪਠਾਣਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਭਾਰੀ ਫੌਜ ਮੰਗਾ ਕੇ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਕੁਝ ਪਿੰਡਾਂ ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਵੀ ਕਰ ਲਿਆ ਹੈ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਨੇ ਆਪਣੀ ਬਹਾਦਰ ਤੇ ਚੋਣਵੀਂ ਫੌਜ ਲੈ ਕੇ ਕਸੂਰ ਤੇ ਚੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ ਤੇ ਸ੍ਰ. ਫਤਹ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਬੜੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਚਿੱਠੀ ਲਿਖੀ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਵੀ ਕਸੂਰ ਅੱਪੜੋ। ਉਧਰੋਂ ਪਠਾਣ ਸਰਦਾਰ ਨੇ ਵੀ ਬੜੀ ਸੂਰਮਤਾ ਨਾਲ ਦੋਹਾਂ ਲਸ਼ਕਰਾਂ ਦਾ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਤੇ ਕਈ ਦਿਨਾਂ ਤੱਕ ਲੜਦਾ ਰਿਹਾ। ਕਿੰਤੂ ਸਿੰਘਾਂ ਦੀ ਤਲਵਾਰ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਪਠਾਣਾਂ ਦਾ ਠਹਿਰਨਾ ਅਸੰਭਵ ਹੋ ਗਿਆ। ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਸ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਤੇ ਸਰਦਾਰ ਫਤਹ ਸਿੰਘ ਨੇ ਕਈ ਵੇਰ ਆਪ ਜਾ ਕੇ ਬੜੀ ਬਹਾਦਰੀ ਦੇ ਹੱਥ ਵਖਾਏ, ਜਿਸ ਦਾ ਸਿੱਟਾ ਇਹ ਨਿਕਲਿਆ ਕਿ ਨਜ਼ਾਮੁਦੀਨ ਨੂੰ ਹਾਰ ਕੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਪਨਾਹ ਲੈਣੀ ਪਈ। ਕਿੰਤੂ ਮਹਾਰਾਜਾ ਨੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਅੱਪੜ ਕੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਨੂੰ ਵੀ ਘੇਰ ਲਿਆ ਤੇ ਇੰਨੀ ਅੱਗ ਵਸਾਈ ਕਿ ਚਾਰਿਆਂ ਪਾਸਿਆਂ ਤੋਂ ਨਜ਼ਾਮੁਦੀਨ ਦੀ ਫੌਜ ਘਾਬਰ ਗਈ। ਇੱਕ ਤਕੜੀ ਲੜਾਈ ਦੇ ਮਗਰੋਂ ਕਿਲ੍ਹਾ ਵੀ ਮਹਾਰਾਜਾ ਨੇ ਫਤਹ ਕੀਤਾ। ਜਿੰਨੀ ਫੌਜ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਸੀ, ਸਾਰੀ ਮਾਰੀ ਗਈ। ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਸਾਰੇ ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਅਧੀਨ ਕਰ ਲਿਆ। ਕਾਫੀ ਸਿਪਾਹੀ ਕੈਦ ਕੀਤੇ, ਕਿੰਤੂ ਅੰਤ ਨੂੰ ਨਜਾਮੁਦੀਨ ਨੇ ਮਾਫੀ ਮੰਗ ਲਈ ਤੇ ਫੌਜ ਦਾ ਸਾਰਾ ਖਰਚ ਦੇ ਕੇ ਇੱਕ ਤਕੜੀ ਰਕਮ ਨਜ਼ਰਾਨੇ ਵਜੋਂ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀ ਤੇ ਅੱਗੋਂ ਵਾਸਤੇ ਲਾਹੌਰ ਦਰਬਾਰ ਦੇ ਅਧੀਨ ਰਹਿਣ ਦੀ ਬਾਬਤ ਲਿਖਤ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਇਸ ਕਰ ਕੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਸਾਹਿਬ ਫਿਰ ਉਸੇ ਨੂੰ ਕਸੂਰ ਦਾ ਹਾਕਮ ਬਣਾ ਕੇ ਵਾਪਸ ਚਲੇ ਆਏ।

੪੬. ਫਗਵਾੜੇ ਦੀ ਫਤੇਹ

ਹੁਣ ਮਹਾਰਾਜਾ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਦਵਾਬੇ ਵੱਲ ਮੂੰਹ ਕੀਤਾ। ਚੂਹੜ ਮੱਲ ਓਸ ਪਾਸੇ ਇੱਕ ਆਜ਼ਾਦ ਹਾਕਮ ਸੀ। ਓਹਦਾ ਇਲਾਕਾ ਫਤੇਹ ਕਰ ਕੇ ਸਰਦਾਰ ਫਤੇਹ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਨੂੰ ਦੇ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਚੂਹੜ ਮੱਲ ਦੀ ਤੀਵੀਂ ਨੂੰ ਓਹਦੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਕਾਫੀ ਰਕਮ ਦੇ ਕੇ ਆਪਣੀ ਬਾਕੀ ਦੀ ਆਯੂ ਹਰਦਵਾਰ ਵਿੱਚ ਬਤੀਤ ਕਰਨ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦੇ ਦਿੱਤੀ। ਇਥੋਂ ਮਹਾਰਾਜਾ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਸਰਦਾਰ ਫਤੇਹ ਸਿੰਘ ਦੇ ਕਹਿਣ ਤੇ ਕਪੂਰਥਲੇ ਜਾਣ ਦਾ ਨਿਸ਼ਚਾ ਕੀਤਾ ਤੇ ਇੱਥੇ ਜਾ ਕੇ ਸੁਲਤਾਨਪੁਰ ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਜੰਗਲਾਂ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਦਿਨ ਸਰਦਾਰ ਫਤੇਹ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਰਹਿ ਕੇ ਸ਼ਿਕਾਰ ਖੇਡਦੇ ਰਹੇ। ਇੰਨੇ ਨੂੰ ਖ਼ਬਰ ਪੁੱਜੀ ਕਿ ਰਾਜ ਕੋਟ ਤੇ ਕਾਂਗੜੇ ਦੇ ਰਾਜਾ ਸੰਸਾਰ ਚੰਦ ਨੇ ਫਿਰ ਬਿਸਤ ਜਲੰਧਰ ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਹੱਥ ਵਧਾਉਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਹੈ ਤੇ ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ, ਬਜਵਾੜਾ ਆਦਿਕ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਕਬਜ਼ਾ ਵੀ ਕਰ ਲਿਆ ਹੈ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਨੇ ਇਸ ਪਾਸੇ ਘੋੜੇ ਦੀਆਂ ਵਾਗਾਂ ਮੋੜੀਆਂ। ਉੱਥੇ ਪੁੱਜ ਕੇ ਕਾਂਗੜੇ ਦੇ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਸ਼ਕਸਤ ਦਿੱਤੀ ਤੇ ਸਾਰਾ ਇਲਾਕਾ ਜੋ ਪਹਾੜ ਦੇ ਹੇਠ ਸੀ, ਫਤੇਹ ਕਰ ਲਿਆ। ਰਾਜਾ ਸੰਸਾਰ ਚੰਦ ਪਹਾੜਾਂ ਵੱਲ ਨੱਸ ਗਿਆ।

੪੭. ਕਸੂਰ ਤੇ ਫਿਰ ਚੜ੍ਹਾਈ

ਕੁਤਬੁਦੀਨ ਨੇ ਆਪਣੇ ਵੱਡੇ ਭਰਾ ਨਜ਼ਾਮੁਦੀਨ ਨੂੰ ਕਤਲ ਕਰ ਕੇ ਆਪ ਤਖ਼ਤ ਸੰਭਾਲਿਆ। ਜਦ ਇਹ ਖ਼ਬਰ ਮਹਾਰਾਜਾ ਪਾਸ ਅੱਪੜੀ ਤਦ ਓਹਨੇ ਓਸੇ ਵੇਲੇ ਫਤੇਹ ਸਿੰਘ ਆਦਿਕ ਸਰਦਾਰਾਂ ਸਮੇਤ ਓਧਰ ਕੂਚ ਕੀਤਾ। ਓਧਰ ਕੁਤਬਦੀਨ ਵੀ ਤਿਆਰ ਸੀ। ਓਹਨੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਰਸਤਿਆਂ ਤੇ ਆਪਣੀ ਚੋਣਵੀਂ ਫੌਜ ਬਿਠਾ ਦਿੱਤੀ। ਇਹ ਹੀ ਕਾਰਨ ਹੈ ਕਿ ਕਈ ਦਿਨਾਂ ਤੱਕ ਸਖ਼ਤ