ਲੜਾਈ ਹੋਣ ਤੇ ਵੀ ਕਿਲ੍ਹੇ ਤੇ ਕਬਜਾ ਹੋਣ ਵਿਚ ਨਾ ਆਇਆ। ਅੰਤ ਨੂੰ ਮਹਾਰਾਜਾ ਨੇ ਇਕ ਘੋਰ ਸੰਗਰਾਮ ਕਰਨ ਲਈ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ। ਮੁਸਲਮਾਨੀ ਫੌਜ ਦੇ ਪੈਰ ਉੱਖੜ ਗਏ ਤੇ ਕਿਲ੍ਹਾ ਫਤੇਹ ਹੋ ਗਿਆ। ਕੁਤਬਦੀਨ ਨੇ ਗਲ ਵਿੱਚ ਪੱਲਾ ਪਾ ਕੇ ਮਾਫੀ ਮੰਗੀ ਤੇ ਫੌਜ ਦਾ ਖ਼ਰਚ ਤੇ ਨਜ਼ਰਾਨੇ ਵਜੋਂ ਰਕਮ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਮਹਾਰਾਜਾ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਓਹਦਾ ਕਸੂਰ ਮਾਫ਼ ਕਰ ਕੇ ਓਸੇ ਨੂੰ ਉੱਥੋਂ ਦਾ ਹਾਕਮ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ।

੪੮. ਮੁਲਤਾਨ ਦੀ ਲੜਾਈ

ਅਜੇ ਸੈਨਾ ਦਾ ਇਸ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਥਕੇਵਾਂ ਵੀ ਨਹੀਂ ਲੱਥਾ ਸੀ ਕਿ ਮੁਲਤਾਨ ਤੇ ਚੜ੍ਹਾਈ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਇਸ ਵੇਲੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਪ੍ਰਤਾਪ ਮਧਯਾਨ ਤੇ ਸੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬਹਾਦਰੀ ਤੇ ਸੂਰਮਤਾ ਦਾ ਸਿੱਕਾ ਹਰ ਦਿਲ ਤੇ ਬੈਠ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਤਲਵਾਰ ਦੀ ਦਮਕ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਵੱਡੇ ਬਹਾਦਰਾਂ ਦੇ ਦਿਲਾਂ ਵਿੱਚ ਖੌਫ ਤੇ ਖਤਰਾ ਛਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਇਹ ਹੀ ਕਾਰਨ ਹੈ ਕਿ ਮੁਲਤਾਨ ਦੇ ਹਾਕਮ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਵਾਈ ਸੁਣ ਕਾਫੀ ਰਕਮ ਲੈ ਕੇ ੩੦ ਮੀਲ ਅੱਗੇ ਆ ਕੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਸਾਹਿਬ ਨਾਲ ਮੇਲ ਕਰ ਲਿਆ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਵੀ ਪਤਾ ਸੀ ਕਿ ਓਹਨਾਂ ਦੀ ਫੌਜ ਥੱਕੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਓਹਨਾਂ ਵੀ ਇਸ ਸਮੇਂ ਨੂੰ ਚੰਗਾ ਜਾਣ ਇੱਕ ਤਕੜੀ ਰਕਮ ਖਿਰਾਜ ਵਜੋਂ ਲੈਣੀ ਪ੍ਰਵਾਨ ਕਰ ਲਈ ਤੇ ਵਾਪਸ ਮੁੜ ਆਏ।

੪੯. ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਤੇ ਅਧਿਕਾਰ

ਸਰਦਾਰ ਗੁਲਾਬ ਸਿੰਘ ਭੰਗੀ ਚਲਾਣਾ ਕਰ ਚੁੱਕਾ ਸੀ। ਓਹਦੀ ਤੀਵੀਂ ਸੁਖਾਂ ਸ਼ਹਿਰ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਚਿੱਠੀ ਲਿਖ ਕੇ ਤੋਪ ਜਮਜਮ (ਜਿਸ ਨੂੰ ਅੱਜ ਕੱਲ੍ਹ ਭੰਗੀਆਂ ਵਾਲੀ ਤੋਪ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਲਾਹੌਰ ਅਜਾਇਬ ਘਰ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਪਈ ਹੈ) ਮੰਗੀ। ਓਹਨੇ ਦੇਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਮਹਾਰਾਜਾ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਸ਼ਹਿਰ ਤੇ ਚੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ। ਮਾਈ ਸੁਖਾਂ ਨੇ ਵੀ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੀਆਂ ਦੀਵਾਰਾਂ ਤੇ ਤੋਪਾਂ ਰੱਖ ਕੇ ਡਟ ਕੇ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕੀਤਾ। ਕੁਝ ਦਿਨ ਲਗਾਤਾਰ ਲੜਾਈ ਹੋਂਦੀ ਰਹੀ। ਅੰਤ ਨੂੰ ਮਹਾਰਾਜਾ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਇੱਕ ਪਾਸਿਓਂ ਤੇ ਸਰਦਾਰ ਫਤਹਿ ਸਿੰਘ ਨੇ ਦੂਜੇ ਪਾਸਿਓਂ ਕਿਲ੍ਹਾ ਲੋਹਗੜ੍ਹ ਤੇ ਸਖ਼ਤ ਅੱਗ ਵਸਾਈ। ਜਿਸ ਤੋਂ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਤੇ ਦੀਵਾਰ ਚੂਰ ਚੂਰ ਹੋ ਗਈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਿਲ੍ਹਾ ਭੰਗੀਆਂ ਤੇ ਵੀ ਮਹਾਰਾਜਾ ਨੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ।

ਮਾਈ ਸੁੱਖਾ ਆਪਣੇ ਲੜਕੇ ਨੂੰ ਨਾਲ ਲੈ ਕੇ ਸ਼ਹਿਰ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿੱਕਲੀ। ਓਸ ਵੇਲੇ ਬੱਦਲ ਤੇ ਅੰਨੇਰੀ ਇਤਨੀ ਜ਼ੋਰ ਦੀ ਸੀ ਕਿ ਵਿਚਾਰੀ ਨੂੰ ਅੱਗਾ ਪਿੱਛਾ ਕੁਝ ਨਾ ਸੁਝਿਆ ਕਿ ਕਿਧਰ ਜਾਵਾਂ? ਬੱਦਲ ਵਿੱਚ ਭਿਜਦੀ ਸਰਦਾਰ ਜੋਧ ਸਿੰਘ ਰਾਮਗੜ੍ਹੀਏ ਦੀ ਹਵੇਲੀ ਵਿੱਚ ਸਹਾਰਾ ਲਿਆ, ਸ੍ਰ. ਜੋਧ ਸਿੰਘ ਨੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਕਹਿ ਕੇ ਸੁਖਾਂ ਦੇ ਲੜਕੇ ਨੂੰ ਗੁਜ਼ਾਰੇ ਵਾਸਤੇ ਕੁਝ ਪਿੰਡ ਦਵਾ ਦਿੱਤੇ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਨੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਤੇ ਅਧਿਕਾਰ ਕਰਨ ਤੇ ਬੜਾ ਦਾਨ ਦਿੱਤਾ। ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਅਸ਼ਨਾਨ ਕਰ ਕੇ ਕੜਾਹ ਪ੍ਰਸ਼ਾਦ ਚੜ੍ਹਾਇਆ।

੫੦. ਝੰਗ ਤੇ ਹਮਲਾ

੧੮੬੧ ਬਿਕ੍ਰਮੀ ਨੂੰ ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਦੁਸਹਿਰਾ ਬੜੀ ਧੂਮਧਾਮ ਨਾਲ ਮਨਾਇਆ ਗਿਆ। ਦੁਸਹਿਰੇ ਪਿੱਛੋਂ ਮਹਾਰਾਜਾ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਅਹਿਮਦ ਖਾਂ ਸਿਆਲ ਭੰਗ ਦੇ ਹਾਕਮ ਤੇ ਚੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ। ਪਹਿਲਾਂ ਤਾਂ ਅਹਿਮਦ ਖਾਂ ਨੇ ਡਟ ਕੇ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕੀਤਾ, ਕਿੰਤੂ ਛੇਤੀ ਹੀ ਉਹਦੀ ਹਿੰਦੂ ਪ੍ਰਜਾ: ਜੋ ਓਹਦੇ ਹੱਥੋਂ ਸਖ਼ਤ ਤੰਗ ਸੀ, ਮਹਾਰਾਜੇ ਵੱਲ ਹੋ ਗਈ ਤੇ ਫੌਜ ਦੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਅਫਸਰ, ਜੋ ਐਹਮਦ ਖਾਂ ਦੇ ਅਤ੍ਯਾਚਾਰਾਂ ਤੋਂ ਤੰਗ ਆਏ ਹੋਏ ਸਨ, ਸ਼ੇਰੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਆ ਗਏ। ਹੁਣ ਅਹਿਮਦ ਖਾਂ ਵਾਸਤੇ ਲੜਨਾ ਮੁਸ਼ਕਲ ਸੀ। ਓਹ ਨੱਸ ਕੇ ਮੁਲਤਾਨ ਚਲਾ ਗਿਆ ਤੇ ਸ਼ਹਿਰ ਤੇ ਸਿੰਘਾਂ ਨੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ।