ਮੁਸਲਮਾਨੀ ਫੌਜ ਵੀ ਤਿਆਰ ਹੋ ਗਈ ਤੇ ਦੀਵਾਰਾਂ ਤੇ ਤੋਪਾਂ ਚੜ੍ਹਾ ਦਿੱਤੀਆਂ ਗਈਆ। ਸਾਰਿਆਂ ਰਾਹਾਂ ਤੇ ਦੋ ਦੋ ਤਿੰਨ ਤਿੰਨ ਦਸਤੇ ਖੜੇ ਕਰ ਕੇ ਆਪ ਫੌਜ ਲੈ ਕੇ ਲੜਾਈ ਵਾਸਤੇ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਮੈਦਾਨ ਆ ਗਿਆ। ਦੋਹਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਤੋਂ ਗੋਲਾਬਾਰੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ। ਦੋ ਰੋਜ ਤੀਕਣ ਲਗਾਤਾਰ ਗੋਲਾਬਾਰੀ ਹੁੰਦੀ ਰਹੀ। ਤੀਜੇ ਦਿਨ ਮੁਸਲਮਾਨੀ ਫੌਜ ਨੇ ਸਿੰਘਾਂ ਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਦੋਨਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਤੋਂ ਸੂਰਮੇ ਬਿਜਲੀ ਵਾਂਗੂ ਗਜ ਕੇ ਸ਼ਤਰੂ ਤੇ ਪੈਂਦੇ ਸਨ। ਅੱਖ ਦੀ ਫੋਰ ਵਿੱਚ ਖੂਨ ਦੀ ਨਦੀ ਵਗ ਟੁਰੀ ਤੇ ਲੋਥਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਢੇਰ ਲੱਗ ਗਏ। ਚੌਥੇ ਦਿਨ ਖਾਲਸੇ ਨੇ ਤਲਵਾਰ ਸੰਭਾਲ ਕੇ ਹੱਲਾ ਬੋਲਿਆ। ਮਾਨੋਂ ਅਫਗਾਨਾਂ ਲਈ ਮੌਤ ਆ ਗਈ। ਤੀਜੇ ਪਹਿਰ ਤੱਕ ਮੈਦਾਨ ਗਰਮ ਰਿਹਾ। ਅੰਤ ਨੂੰ ਸੰਧ੍ਯਾ ਵੇਲੇ ਕਸੂਰ ਦੀ ਫੌਜ ਨੱਸ ਟੁਰੀ। ਮੁਸਲਮਾਨ ਨੱਸ ਕੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਅੰਦਰ ਜਾ ਵੜੇ ਤੇ ਦਰਵਾਜਾ ਬੰਦ ਕਰ ਕੇ ਅੰਦਰੋਂ ਗੋਲੇ ਮਾਰਨ ਲੱਗੇ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਵੀ ਬਾਹਰੋਂ ਘੇਰਾ ਪਾਇਆ। ਦੋ ਮਹੀਨੇ ਤੱਕ ਅੱਗ ਵਸਦੀ ਰਹੀ। ਅੰਤ ਨੂੰ ਜਦ ਅੰਦਰ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਅਨਾਜ ਦਾ ਤੋਟਾ ਆ ਗਿਆ ਤੇ ਲੋਕੀਂ ਐਸੇ ਤੰਗ ਹੋਏ ਜੋ ਪਸ਼ੂਆਂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਮਾਰ ਕੇ ਖਾਣ ਲੱਗੇ। ਜਦ ਉਹ ਵੀ ਮੁੱਕ ਗਏ ਤਦ ਘੋੜਿਆਂ ਤੱਕ ਖਾ ਜਾਣ ਦੀ ਨੌਬਤ ਆ ਪੁੱਜੀ। ਤਦ ਮਹਾਰਾਜਾ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਵਿਚੋਂ ਜੇ ਕੋਈ ਖ਼ਾਲੀ ਹੱਥ ਜਾਣਾ ਚਾਹੇ ਤਦ ਉਹਨੂੰ ਬੜੀ ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਜਾਣ ਦਿਓ। ਕਸੂਰ ਦੀ ਵਸੋਂ ਆਪਣੇ ਖਾਨਾਂ ਦੇ ਕਸੂਰ ਦੇ ਬਦਲੇ ਭੁੱਖ ਦੇ ਦੁਖ ਉਠਾਂਦੀ ਮਹਾਰਾਜੇ ਵੱਲੋਂ ਬਾਹਰ ਜਾਣ ਦਾ ਹੁਕਮ ਮਿਲਣ ਤੇ ਧੰਨਵਾਦ ਕਰਦੀ ਬਾਹਰ ਨਿੱਕਲਣ ਲੱਗੀ। ਖਾਲਸਾ ਫੌਜ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਜਾ ਵੜੀ। ਜੋ ਅੱਗੋਂ ਅੜਿਆ, ਸੋ ਝੜਿਆ ਤੇ ਜੋ ਸ਼ਰਨ ਪਿਆ ਸੋ ਤਰਿਆ। ਬਜ਼ਾਰਾਂ ਦੇ ਵਿੱਚ ਦੀ ਹੁੰਦੀ ਫੌਜ ਉੱਥੇ ਪੁੱਜੀ। ਜਿਸ ਮਕਾਨ ਵਿੱਚ ਕੁਤਬਦੀਨ ਸੀ, ਪਾਸਿਆਂ ਤੇ ਤੋਪਾਂ ਰੱਖ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਜਦ ਤੋਪਾਂ ਨੇ ਗੋਲੇ ਉਗਲਨੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਤਦ ਕੁਤਬਦੀਨ ਦੀ ਹੋਸ਼ ਟਿਕਾਣੇ ਆ ਗਈ। ਓਹਨੂੰ ਸਿਵਾਏ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਮਹਾਰਾਜੇ ਦੇ ਰਹਿਮ ਤੇ ਛਡਣ ਦੇ ਕੋਈ ਚਾਰਾ ਨਾ ਰਿਹਾ। ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਖੋਹਲ ਦਿੱਤੇ ਤੇ ਕੁਝ ਆਦਮੀਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਲੈ ਕੇ ਮਹਾਰਾਜੇ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਜਾ ਹਾਜ਼ਰ ਹੋਇਆ। ਜਦ ਮਹਾਰਾਜੇ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸ਼ਰਨ ਪਿਆ ਵੇਖਿਆ ਤਦ ਤਰਸ ਕਰ ਕੇ ਓਹਨੂੰ ਬੜੀ ਇੱਜਤ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਪਾਸ ਬਿਠਾ ਲਿਆ। ਸਤਲੁਜ ਤੋਂ ਪਾਰ ਦਾ ਇਲਾਕਾ ਜਿਸ ਦਾ ਨਾਮ ਮਮਦੋਟ ਸੀ, ਕੁਤਬਦੀਨ ਨੂੰ ਗੁਜ਼ਾਰੇ ਲਈ ਦੇ ਕੇ ਕਸੂਰ ਚੂਨੀਆਂ ਤੇ ਖੁਡੀਆਂ ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਤੇ ਆਪ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ। ਕੁਤਬਦੀਨ ਖਾਂ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਗਨੀਮਤ ਸਮਝਿਆ ਤੇ ਝੱਟ ਮਹਾਰਾਜੇ ਪਾਸੋਂ ਆਗਿਆ ਲੈ ਕੇ ਸਤਲੁਜ ਤੋਂ ਪਾਰ ਮਮਦੋਟ ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਕੁਤਬਦੀਨ ਦਾ ਤਕੜਾ ਖ਼ਜ਼ਾਨਾ ਮਹਾਰਾਜੇ ਦੇ ਹੱਥ ਆਇਆ। ਹੁਣ ਇਸ ਮੁਹਿੰਮ ਤੋਂ ਵਿਹਲੇ ਹੋ ਕੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਬੜੀ ਸ਼ਾਨ ਨਾਲ ਲਾਹੌਰ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਤੇ ਇਸ ਫਤਹ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਆਮ ਦਰਬਾਰ ਕਰ ਕੇ ਫੌਜੀ ਤੇ ਹੋਰ ਆਦਮੀਆਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਸੇਵਾ ਤੇ ਜਾਨ ਹੂਲਵੀਂ ਸੂਰਮਤਾ ਦੱਸੀ ਸੀ, ਓਹਨਾਂ ਨੂੰ ਇਨਾਮ ਆਦਿਕ ਵੰਡੇ। ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਬੜੇ ਚੜ੍ਹਾਵੇ ਚੜ੍ਹਾਏ ਤੇ ਫਿਰ ੧੫ ਦਿਨ ਲਾਹੌਰ ਠਹਿਰ ਕੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਨੇ ਮੁਲਤਾਨ ਤੇ ਫੌਜ ਦੀ ਚੜ੍ਹਾਈ ਕਰਾ ਦਿੱਤੀ।

੬੨. ਮੁਲਤਾਨ ਤੇ ਚੜ੍ਹਾਈ

ਜਦ ਫੌਜ ਨੇ ਮੁਲਤਾਨ ਵੱਲ ਕੂਚ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਤਦ ਪਿੱਛੋਂ ਮਹਾਰਾਜਾ ਸਾਹਿਬ ਆਪਣੇ ਮੁਸਾਹਬਾਂ ਨਾਲ ਮੁਲਤਾਨ ਵੱਲ ਚਲੇ ਗਏ। ਜਦ ਮੁਲਤਾਨ ਦੇ ਪਾਸ ਅੱਪੜੇ ਤਦ ਸਰਦਾਰ ਫਤਹ ਸਿੰਘ ਕਾਲਿਆਂ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਮੁਲਤਾਨ ਦੇ ਨਵਾਬ ਮੁਜ਼ਫਰ ਖਾਂ ਪਾਸ ਭੇਜਿਆ ਕਿ ਉਸ ਨੂੰ ਜਾ ਕੇ ਕਹੇ ਕਿ ਜਦ ਤੁਸਾਂ ਸਾਡੀ ਅਧੀਨਤਾ ਸ੍ਵੀਕਾਰ ਕੀਤੀ ਸੀ, ਤਦ ਇਕਰਾਰ ਕੀਤਾ ਸੀ ਕਿ ਲਾਹੌਰ ਦਰਬਾਰ ਦੇ ਕਿਸੇ ਦੁਸ਼ਮਣ ਨਾਲ ਸਾਜ਼ਸ਼ ਨਹੀਂ ਕਰਾਂਗੇ। ਕਿੰਤੂ ਤੁਸਾਂ ਆਪਣੇ ਬਚਨ ਤੇ ਪਹਿਰਾ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ। ਜਦ ਝੰਗ ਦਾ ਰਈਸ ਐਹਮਦ ਖਾਂ ਸਿਆਲ ਨੱਸ ਕੇ ਤੁਹਾਡੇ ਪਾਸ