੬੫. ਅਦੀਨਾ ਨਗਰ ਦੀ ਫਤਹ

ਇਨ੍ਹਾਂ ਹੀ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਮਹਾਰਾਜਾ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਫੌਜ ਦਾ ਇੱਕ ਦਸਤਾ ਸਾਰੇ ਪਹਾੜੀ ਰਾਜਿਆਂ ਤੋਂ ਖਰਾਜ ਵਸੂਲ ਕਰਨ ਲਈ ਭੇਜਿਆ। ਇਹ ਇਲਾਕੇ ਘਨੱਯਾ ਸਰਦਾਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਰਦਾਰਨੀ ਸਦਾ ਕੌਰ ਦੇ ਮਾਤੈਹਤ ਸਨ, ਜੋ ਮਹਾਰਾਜੇ ਦੀ ਸੱਸ ਸੀ। ਇਸ ਕਰ ਕੇ ਸਰਦਾਰਨੀ ਜੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਦਾਮਾਦ ਵੱਲੋਂ ਇਹ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ ਦੁਖ ਹੋਇਆ।

੬੬. ਮਹਾਰਾਜੇ ਦਾ ਦੂਜੀ ਵੇਰ ਪਟਿਆਲੇ ਜਾਣਾ

ਪਟਿਆਲੇ ਦੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ ਦੀ ਰਾਣੀ ਆਸ ਕੌਰ ਸੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਹਾਂ ਦਾ ਆਪਸ ਵਿਚ ਅਜੋੜ ਹੋ ਗਿਆ ਤੇ ਇਹ ਝਗੜਾ ਬਹੁਤ ਵਧ ਜਾਣ ਤੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਫੈਸਲੇ ਵਾਸਤੇ ਫਿਰ ਪਟਿਆਲੇ ਸੱਦਿਆ ਗਿਆ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਨੇ ਇੱਕ ਤਕੜੀ ਫੌਜ ਲੈ ਕੇ ਸਰਦਾਰ ਫਤਹ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਤੇ ਦੀਵਾਨ ਮੋਹਕਮ ਚੰਦ ਸਮੇਤ ਪਟਿਆਲੇ ਵੱਲ ਕੂਚ ਕੀਤਾ। ਪਹਿਲਾਂ ਕੋਟਕਪੂਰਾ ਤੇ ਭਦੌੜ ਆਦਿਕ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਗਏ। ਇੱਥੋਂ ਚੱਲ ਕੇ ਮਲੇਰਕੋਟਲਾ ਦੇ ਰਈਸਾਂ ਤੋਂ ਨਜ਼ਰਾਨੇ ਵਸੂਲ ਕਰ ਕੇ ਰਿਆਸਤ ਨਾਭੇ ਵਿੱਚੋਂ ਹੋ ਕੇ ਸਤੰਬਰ ੧੮੦੭ ਵਿੱਚ ਖ਼ਾਸ ਪਟਿਆਲੇ ਪੁੱਜੇ। ਕਿੰਤੂ ਜਦ ਰਾਣੀ ਨੂੰ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਆਉਣ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਮਿਲੀ ਤਦ ਓਹਨੇ ਝਟ ਆਪਣੇ ਖਾਵੰਦ ਨਾਲ ਸੁਲਾਹ ਕਰ ਲਈ ਤੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਇੱਕ ਮੋਤੀਆਂ ਦਾ ਕੈਂਠਾ ਤੇ ਇੱਕ ਤੋਪ ਜੀਹਦਾ ਨਾਮ ਕੜੇ ਖਾਂ ਸੀ, ਦੇ ਕੇ ਓਹਨੀ ਪੈਰੀਂ ਵਾਪਸ ਟੋਰ ਦਿੱਤਾ।

੬੭. ਅੰਬਾਲੇ ਵੱਲ ਦੌਰਾ

ਪਟਿਆਲੇ ਤੋਂ ਹੋ ਕੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਸਾਹਿਬ ਅੰਬਾਲੇ ਵੱਲ ਗਏ। ਓਥੋਂ ਦੀ ਰਾਣੀ ਦਯਾ ਕੌਰ ਵਿਧਵਾ ਸਰਦਾਰ ਗੁਰਬਖਸ਼ ਸਿੰਘ, ਭਾਈ ਲਾਲ ਸਿੰਘ ਕੈਂਥਲ ਵਾਲੇ, ਸਰਦਾਰ ਗੁਰਦਿਤ ਸਿੰਘ, ਕਰਮ ਸਿੰਘ, ਸ਼ਾਹ ਆਬਾਦੀਆ, ਭਗਵਾਨ ਸਿੰਘ ਬੂੜੀਆਂ ਵਾਲਾ ਤੇ ਜੋਧ ਸਿੰਘ ਕਲਸੀਆਂ ਵਾਲਾ ਆਦਿਕ ਸਰਦਾਰਾਂ ਨੇ ਨਜ਼ਰਾਨੇ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੇ ਤੇ ਖਿਲਅਤਾਂ ਲਈਆਂ।

੬੮. ਨਰਾਇਨ ਗੜ੍ਹ ਦਾ ਘੇਰਾ

ਨਰਾਇਨ ਗੜ੍ਹ ਦਾ ਕਿਲ੍ਹਾ ਅੰਬਾਲੇ ਤੇ ਪਹਾੜ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਹੈ। ਇਹ ਕਿਲ੍ਹਾ ਨਾਹਨ ਵਾਲੇ ਕੰਵਰ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਦੇ ਕਬਜ਼ੇ ਵਿੱਚ ਸੀ। ਇਸ ਪਾਸਿਓਂ ਕੁਝ ਵਧੀਕੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸੁਣ ਮਹਾਰਾਜਾ ਨੇ ਚੜ੍ਹਾਈ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਕਿਲ੍ਹਾ ਬੜਾ ਪੱਕਾ ਸੀ। ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੀ ਫੌਜ ਨੇ ਬੜੀ ਜਾਨ ਹੂਲ ਕੇ ਮਹਾਰਾਜੇ ਦੀ ਫੌਜ ਦਾ ਟਾਕਰਾ ਕੀਤਾ। ਤਿੰਨ ਹਫਤੇ ਤੱਕ ਲੜਾਈ ਹੋਂਦੀ ਰਹੀ। ਸਰਦਾਰ ਫਤਹ ਸਿੰਘ ਕਾਲਿਆਂ ਵਾਲਾ, ਸੋਹਣ ਸਿੰਘ ਕੁਮੇਦਾਨ ਤੇ ਦੇਵਾ ਸਿੰਘ ਆਦਿਕ ਕੁਝ ਸਰਦਾਰ ਜੋ ਮਹਾਰਾਜੇ ਦੇ ਬੜੇ ਮਸ਼ਹੂਰ ਸਾਥੀ ਸਨ, ੪੦੦ ਆਦਮੀਆਂ ਸਮੇਤ ਮਾਰੇ ਗਏ ਤੇ ਕਿਲ੍ਹਾ ਫਤਹ ਹੋ ਗਿਆ। ਇਸ ਫਤਹ ਦੇ ਮਗਰੋਂ ਨਰਾਇਨ ਗੜ੍ਹ ਦਾ ਸਾਰਾ ਇਲਾਕਾ ਸਰਦਾਰ ਫਤਹ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਨੂੰ ਮਹਾਰਾਜੇ ਨੇ ਦੇ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਸਰਦਾਰ ਫਤਹ ਸਿੰਘ ਨੇ ੪੦ ਹਜ਼ਾਰ ਰੁਪਯਾ ਨਜ਼ਰਾਨੇ ਵਜੋਂ ਮਹਾਰਾਜਾ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ। ਘੁੰਗਰਾਣੇ ਦਾ ਇਲਾਕਾ ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ ਗੀਬੇ ਦੇ ਪਾਸ ਸੀ। ਇਸ ਦੇ ਮਰ ਜਾਣ ਤੇ ਇਸ ਦਾ ਲੜਕਾ ਦਸੌਂਧਾ ਸਿੰਘ ਓਥੋਂ ਦਾ ਹਾਕਮ ਬਣਿਆ। ਕਿੰਤੂ ਇਲਾਕੇ ਦਾ ਕੁਝ ਚੰਗਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਨਾ ਦੇਖ ਇਹ ਇਲਾਕਾ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਮੋੜਵਾ ਦਾ ਇਲਾਕਾ ਸਰਦਾਰ ਧਰਮ ਸਿੰਘ ਤੋਂ ਬਹਲੋਲਪੁਰ ਦਾ ਪ੍ਰਗਣਾ ਸ੍ਰ: ਭਾਗ ਸਿੰਘ ਦੀ ਵਿਧਵਾ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਨੇ ਸ੍ਰਦਾਰ ਫਤਹ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ, ਜਸਵੰਤ ਸਿੰਘ ਨਾਭੇ ਵਾਲਾ, ਦੀਵਾਨ ਮੋਹਕਮ ਚੰਦ, ਕਰਮ ਸਿੰਘ, ਬੀਰਭਾਨ ਤੇ ਰੂਪ ਚੰਦ ਆਦਿਕ ਆਪਣੇ ਸਰਦਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਦਿੱਤਾ।

ਗੁਪਾਲ ਸਿੰਘ ਮਨੀਮਾਜਰਾ ਵਾਲੇ ਤੋਂ ਤੀਹ ਹਜ਼ਾਰ, ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਮਨੋਲੀ ਵਾਲੇ ਤੋਂ ੨੦ ਹਜਾਰ ਤੇ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਰੋਪੜੀਏ ਤੋਂ ੧੫ ਹਜ਼ਾਰ ਰੁਪੈਆ ਨਜ਼ਰਾਨਾ ਲੈ ਕੇ ਦਰਯਾਏ ਸਤਲੁਜ ਤੋਂ ਪਾਰ