ਚਲੇ ਗਏ। ਸਰਦਾਰ ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ ਦੀ ਸਿੰਘਣੀ ਤੇ ਓਹਦੇ ਤਿੰਨ ਲੜਕਿਆਂ ਨੂੰ ਪੰਜ ਪਿੰਡ ਗੁਜਾਰੇ ਵਾਸਤੇ ਦਿੱਤੇ। ਇਹ ਪਿੰਡ ਕੁਝ ਚਿਰ ਮਗਰੋਂ ਬੇਦੀ ਬਿਕਰਮ ਸਿੰਘ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਲੈ ਲਏ।

੬੯. ਪਠਾਨਕੋਟ ਤੇ ਕਬਜਾ

ਪਠਾਨਕੋਟ ਦਾ ਇਲਾਕਾ ਸਰਦਾਰਨੀ ਸਦਾ ਕੌਰ ਦੇ ਕਬਜ਼ੇ ਵਿੱਚ ਸੀ, ਜੋ ਕਿ ਮਹਾਰਾਜਾ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸੱਸ ਸੀ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਸੰ. ੧੮੬੫ ਵਿੱਚ ਪਠਾਨਕੋਟ ਦੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਤੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਕਬਜਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਫਿਰ ਓਥੋਂ ਕੂਚ ਕਰ ਕੇ ਰਾਜਾ ਜਸਰੋਟਾ ਤੇ ਚੰਬਾ ਵੱਲ ਵਾਗਾਂ ਮੋੜੀਆਂ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਹਾਂ ਨੇ ਵੀ ਇੱਕ ਤਕੜੀ ਰਕਮ ਨਜ਼ਰਾਨੇ ਵਜੋਂ ਦਿੱਤੀ ਤੇ ਅਧੀਨਤਾ ਮੰਨੀ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਬਸੌਲੀ ਵਾਲੇ ਰਾਜੇ ਨੇ ੮੦੦੦ ਰੁਪਯਾ ਸਲਾਨਾ ਦੇਣਾ ਕੀਤਾ।

ਜਿਸ ਵੇਲੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਸਾਹਿਬ ਪਹਾੜੀ ਰਾਜਿਆਂ ਵੱਲ ਚੱਕਰ ਲਾ ਰਹੇ ਸੀ, ਓਹਨਾਂ ਦਾ ਦੀਵਾਨ ਮੋਹਕਮ ਚੰਦ ਸਤਲੁਜ ਪਾਰ ਰਈਸਾਂ ਦੇ ਵੱਲ ਫਿਰਦਾ ਰਿਹਾ। ਜੇਹੜਾ ਜੇਹੜਾ ਰਈਸ ਨਜ਼ਰਾਨਾ ਲੈ ਕੇ ਮਿਲ ਪਿਆ, ਓਹਨੂੰ ਆਪਣੀ ਜਾਗੀਰ ਤੇ ਬਹਾਲ ਰੱਖਿਆ। ਕਿੰਤੂ ਜਿਸ ਨੇ ਆਣ ਨਾ ਮੰਨੀ ਓਸ ਨਾਲ ਜੰਗ ਕਰ ਕੇ ਇਲਾਕੇ ਫਤਹ ਕਰ ਕੇ ਲਾਹੌਰ ਦਰਬਾਰ ਨਾਲ ਮਿਲਾ ਦਿੱਤਾ।

੭੦. ਮਹਾਰਾਜੇ ਦਾ ਦਰਬਾਰ ਤੇ ਸਿਆਲਕੋਟ ਗੁਜਰਾਤ ਤੇ ਚੜ੍ਹਾਈ

ਪਹਾੜ ਤੋਂ ਮੁੜ ਕੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਨੇ ਇਕ ਆਮ ਦਰਬਾਰ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਸਾਰੇ ਸਿੱਖ ਰਈਸ ਤੇ ਸਰਦਾਰ ਆਏ ਤੇ ਓਹਨਾਂ ਨਜ਼ਰਾਂ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਕਿੰਤੂ ਇਸ ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ ਜੀਵਨ ਸਿੰਘ ਸਿਆਲਕੋਟ ਵਾਲਾ ਤੇ ਸਾਹਬ ਸਿੰਘ ਗੁਜਰਾਤ ਵਾਲਾ ਨਹੀਂ ਆਏ ਸੀ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਨੇ ਝੱਟ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਫੌਜੀ ਚੜ੍ਹਾਈ ਕਰਨ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ। ਸਿਆਲਕੋਟ ਦੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਤੇ ਮੋਰਚਾ ਲਾਇਆ। ਇੱਥੇ ਚਾਰ ਹਾਕਮ ਸਨ: ਸ੍ਰ. ਜੀਵਣ ਸਿੰਘ, ਸਾਹਬ ਸਿੰਘ, ਮੇਹਰ ਸਿੰਘ ਤੇ ਬਾਬਾ ਨੱਥਾ ਸਿੰਘ ਜੀ ਸ਼ਹੀਦ।

ਬਾਬਾ ਨੱਥਾ ਸਿੰਘ ਸ਼ਹੀਦ ਬੜਾ ਕਰਨੀ ਵਾਲਾ ਆਦਮੀ ਸੀ। ਇਸ ਨੇ ਬਾਕੀ ਸਰਦਾਰਾਂ ਨੂੰ ਕਹਿ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਆਨ ਮੰਨ ਲਓ। ਕਿੰਤੂ ਓਹਨਾਂ ਨਾ ਮੰਨੀ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਲੜਾਈ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਈ। ਅੱਠ ਦਿਨ ਲੜਾਈ ਦਾ ਮੈਦਾਨ ਗਰਮ ਰਿਹਾ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਦੀਆਂ ਤੋਪਾਂ ਨੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਦਰਵਾਜਾ ਢਾਹ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਫੌਜ ਨੇ ਅੰਦਰ ਜਾ ਕੇ ਸਰਦਾਰ ਜੀਵਨ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਫੜ ਲਿਆ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਨੇ ਓਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪੰਜ ਪਿੰਡ ਗੁਜ਼ਾਰੇ ਵਾਸਤੇ ਦੇ ਕੇ ਬਾਕੀਆਂ ਨੂੰ ਲਾਹੌਰ ਰਾਜ ਨਾਲ ਮਿਲਾ ਲਿਆ। ਕਿੰਤੂ ਨੱਥਾ ਸਿੰਘ ਸ਼ਹੀਦ ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਨੂੰ ਜਿਉਂ ਦਾ ਤਿਉਂ ਹੀ ਰਹਿਣ ਦਿੱਤਾ। ਸਿਆਲਕੋਟ ਦਾ ਹਾਕਮ ਆਪਣੇ ਸਰਦਾਰ ਹੁਕਮ ਸਿੰਘ ਚਿਮਨੀ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਨੀਯਤ ਕੀਤਾ ਤੇ ਆਪ ਗੁਜਰਾਤ ਵੱਲ ਚੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ। ਸਾਹਬ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਸਿਆਲਕੋਟ ਦਾ ਸਾਰਾ ਹਾਲ ਮਲੂਮ ਹੋ ਹੀ ਚੁੱਕਾ ਸੀ। ਇਸ ਕਰ ਕੇ ਝਟ ਆਪਣੇ ਆਦਮੀ ਭੇਜ ਕੇ ਰਾਹ ਵਿੱਚ ਹੀ ਨਜ਼ਰਾਨੇ ਦੀ ਇੱਕ ਤਕੜੀ ਰਕਮ ਪੇਸ਼ ਕਰ ਕੇ ਰਾਹ ਵਿੱਚੋਂ ਹੀ ਮੋੜ ਦਿੱਤਾ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਗੁਜਰਾਤ ਦਾ ਖ਼ਿਆਲ ਛੱਡ ਕੇ ਅਖਨੂਰ ਵੱਲ ਵਾਗਾਂ ਮੋੜੀਆਂ। ਓਥੋਂ ਦੇ ਰਈਸ ਆਲਮ ਖਾਂ ਨੇ ਵੀ ਨਜ਼ਰਾਨਾ ਦੇ ਕੇ ਅਧੀਨਤਾ ਮੰਨੀ।

੭੧. ਸ਼ੇਖੂਪੁਰੇ ਦੀ ਜਿੱਤ

ਸ਼ੇਖੂਪੁਰੇ ਦੀ ਪਰਜਾ ਵੱਲੋਂ ਉੱਥੋਂ ਦੇ ਹਾਕਮਾਂ ਦੀ ਸ਼ਕਾਇਤ ਪੁੱਜਣ ਤੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਨੇ ਸ਼ਾਹਜ਼ਾਦਾ ਖੜਕ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਸੈਨਾਪਤੀ ਨੀਯਤ ਕਰ ਕੇ ਸਰਦਾਰ ਹਾਕਮਾਂ ਸਿੰਘ ਚਿਮਨੀਵਾਲਾ ਤੇ ਗੁਲਾਮ ਗੋਸ਼ ਅਫਸਰ ਤੋਪਖਾਨੇ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ੪੦੦੦ ਜਵਾਨ ਦੇ ਕੇ ਸ਼ੇਖੂਪੁਰੇ ਵੱਲ ਭੇਜਿਆ। ਦੋਹਾਂ ਧਿਰਾਂ ਤੋਂ ਕਠਨ ਲੜਾਈ ਹੋਈ। ਮਹਾਰਾਜੇ ਦੀ ਫੌਜ ਨੇ ਭੰਗੀਆਂ ਵਾਲੀ ਤੋਪ ਲਿਆ ਕੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਤੇ ਗੋਲੇ ਮਾਰੇ। ਇਸ ਤੋਪ ਦੇ ੨੦ ਗੋਲਿਆਂ ਨਾਲ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਟੁਕੜੇ ਟੁਕੜੇ ਹੋ ਗਿਆ। ਰਾਹ ਹੋ ਜਾਣ ਤੇ ਫੌਜ ਨੇ ਅੰਦਰ ਜਾ ਕੇ ਸਰਦਾਰ ਅਰਬੇਲ ਸਿੰਘ ਤੇ ਅਮੀਰ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਫੜ ਲਿਆ