ਸਤਲੁਜ ਤੱਕ ਰਖੀ ਜਾਏ। ਸੋ ਸਰ ਡੇਵਡ ਅਖਤਰ ਲੋਨੀ ਸਾਹਿਬ ਚੱਲ ਕੇ ਪੂਰਬਾਸੀ ਦੇ ਪੱਤਨ ਤੋਂ ਜਮਨਾ ਲੰਘੇ ਤੇ ੧੬ ਜਨਵਰੀ ੧੮੦੯ ਨੂੰ ਅੰਬਾਲੇ ਵਿੱਚ ਅੱਪੜੇ। ਰਾਣੀ ਦਿਆ ਕੌਰ ਨੂੰ ਓਹਦੇ ਇਲਾਕੇ ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਦਵਾ ਕੇ ਪਟਿਆਲਾ ਨਾਭਾ ਆਦਿਕ ਰਿਆਸਤਾਂ ਵਿਚ ਦੀ ਹੋਂਦੇ (ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਉਣ ਤੇ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤੀ) ਜੀਂਦ ਦੇ ਰਾਜਾ ਭਾਗ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਜਿਸ ਦੇ ਕਬਜ਼ੇ ਵਿੱਚ ਲੁਧਿਆਣੇ ਦਾ ਇਲਾਕਾ ਸੀ, ਨਾਲ ਲਿਆ ਕੇ ਲੁਧਿਆਣੇ ਅੱਪੜੇ। ਇੱਥੇ ਪਹਿਲਾਂ ਵੀ ਕੁਝ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਸਪਾਹ ਆਈ ਹੋਈ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਮਿਲਾ ਕੇ ਕਰਨਲ ਅਖਤਰ ਲੋਨੀ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਆਪਣੀ ਤਾਕਤ ਨੂੰ ਵਧਾ ਲਿਆ ਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਸਫੀਰ ਦੇ ਸੁਨੇਹੇ ਦੀ ਉਡੀਕ ਵਿੱਚ ਠਹਿਰ ਗਏ।

ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਫੌਜ ਦੇ ਅੱਗੇ ਵਧਣ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਨੇ ਭਾਵੇਂ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਕੁਝ ਸੋਚ ਵਿੱਚ ਪਾ ਦਿੱਤਾ, ਕਿੰਤੂ ਓਹਨਾਂ ਆਪਣੇ ਵੱਡੇ ਹੌਂਸਲੇ ਨਾਲ ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਕੋਈ ਪ੍ਰਵਾਹ ਨਾ ਕੀਤੀ ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਕਿਸੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਸਫੀਰ ਦੀ ਰਾਏ ਮੰਨਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤੀ। ਓਹ ਆਪਣੀ ਬਹਾਦਰ ਕੌਮ ਦੇ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਦੀ ਤਾਕਤ ਤੇ ਦਲੇਰੀ ਨੂੰ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣਦਾ ਸੀ ਤੇ ਕੇਵਲ ਇਹ ਹੀ ਗੱਲ ਓਹਨੂੰ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਡਟ ਜਾਣ ਲਈ ਸਾਹਸ ਬੰਨ੍ਹਾਣ ਵਾਲੀ ਸੀ। ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਉਹ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੀ ਕੁਵਾਇਦ ਜਾਨਣ ਵਾਲੀ ਤੇ ਅੱਗ ਵਸਾਣ ਵਾਲੀ ਫੌਜ ਦੀ ਲੜਾਈ ਦੇ ਢੰਗ ਤੋਂ ਅਨਜਾਣ ਨਹੀਂ ਸੀ।

੮੪. ਸਫੀਰ ਦੀ ਸਪਾਹ ਦੇ ਨਾਲ ਅਕਾਲੀਆਂ ਦਾ ਝਗੜਾ

ਦੋਹਾਂ ਪਾਸੀਂ ਇਹ ਖਿਚਾ ਖਿਚੀ ਹੋ ਰਹੀ ਸੀ ਤੇ ਕਿਸੇ ਗੱਲ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਨਾ ਹੋਇਆ ਸੀ ਕਿ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਘਟਨਾ ਹੋ ਗਈ, ਅਰਥਾਤ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਸਫ਼ੀਰ ਦੀ ਮੁਸਲਮਾਨ ਫੌਜ ਦਾ ਦੁਸਹਿਰੇ ਦੇ ਦਿਨ ਤਾਜ਼ੀਆ ਦੇ ਕਾਰਨ ਝਗੜਾ ਹੋ ਗਿਆ।

ਕਿਉਂਕਿ ਓਹ ਵਾਜਾ ਵਜਾਂਦੇ ਤੇ ਮਰਸੀਏ ਗਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਸਾਰੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਫਿਰਦੇ ਜਦ ਅਕਾਲੀਆਂ ਦੇ ਡੇਰੇ ਪਾਸ ਅਪੜੇ। ਤਦ ਅਕਾਲੀਆਂ ਨੇ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਰਿਵਾਜ ਦੇ ਉਲਟ ਹੁੰਦਾ ਵੇਖ ਰੋਕਿਆ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਫਸਾਦ ਹੋ ਗਿਆ। ਦੋਹਾਂ ਧਿਰਾਂ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਲਾਠੀਆਂ ਵਰਤੀਆਂ। ਛੇਕੜ ਤਲਵਾਰ ਤੇ ਬੰਦੂਕਾਂ ਵਰਤੀਆਂ ਜਾਣ ਲੱਗੀਆਂ। ਦੋਹਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਤੋਂ ਕਟਾ ਵੱਢ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਈ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਇਸ ਘਟਨਾ ਦੀ ਗੱਲ ਕਿਲ੍ਹਾ ਗੋਬਿੰਦਗੜ੍ਹ ਵਿੱਚ ਬੈਠਿਆਂ ਸੁਣੀ। ਉਸੇ ਵੇਲੇ ਘੋੜੇ ਤੇ ਸਵਾਰ ਹੋ ਕੇ ਫਸਾਦ ਦੇ ਅਸਥਾਨ ਤੇ ਅੱਪੜੇ ਤੇ ਅਮਨ ਕਾਇਮ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਦੋਨੋਂ ਧਿਰਾਂ ਪਿੱਛੇ ਹੱਟ ਗਈਆਂ, ਫਿਰ ਮਹਾਰਾਜਾ ਸਾਹਿਬ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਸਫੀਰ ਦੇ ਖੇਮੇ ਵਿੱਚ ਗਏ। ਓਸ ਵੇਲੇ ਇਹ ਹਾਲ ਸੁਣ ਗੁੱਸੇ ਨਾਲ ਲੋਹਾ ਲਾਖਾ ਹੋਇਆ ਬੈਠਾ ਸੀ, ਕਿੰਤੂ ਮਹਾਰਾਜਾ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਆਪਣੀ ਦਾਨਾਈ ਨਾਲ ਸਾਰੇ ਹਾਲ ਤੋਂ ਸਫੀਰ ਨੂੰ ਜਾਣੂ ਕਰ ਕੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਮਜ਼ਹਬੀ ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਅਜੇਹੇ ਫਸਾਦ ਹੋ ਜਾਣੇ ਕੋਈ ਅਨੋਖੀ ਗੱਲ ਨਹੀਂ।

੮੫. ਫਸਾਦ ਦਾ ਅਸਰ

ਇਸ ਘਟਨਾ ਤੋਂ ਮਹਾਰਾਜਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਦਿਲ ਤੇ ਬੜਾ ਅਸਰ ਹੋਇਆ ਤੇ ਓਹਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਫੌਜਾਂ ਨੂੰ ਕਵਾਇਦ ਸਿਖਲਾਣ ਦਾ ਨਿਸਚਾ ਕਰ ਲਿਆ।

੮੬. ਸੁਲਾਹ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ

ਮਹਾਰਾਜਾ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮਿੱਤ੍ਰਾਂ ਨੂੰ ਇਕੱਠਿਆਂ ਕੀਤਾ ਤੇ ਸਰਦਾਰ ਫਤਹ ਸਿੰਘ ਤੇ ਹੋਰ ਮੁਸਾਹਬਾਂ ਨੂੰ ਬੁਲਾਇਆ। ਬੜੀ ਲੰਮੀ ਚੌੜੀ ਸੋਚ ਵਿਚਾਰ ਦੇ ਮਗਰੋਂ ਇਹੀ ਫੈਸਲਾ ਹੋਇਆ ਕਿ ਐਸ ਵੇਲੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨਾਲ ਲੜਾਈ ਕਰਨਾ ਠੀਕ ਨਹੀਂ ਕਿਉਂਕਿ ਮਹਾਰਾਜਾ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਅਜੇ ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਆਪਣੇ ਮੁਲਕ ਵਿੱਚ ਹੀ ਪ੍ਰਬੰਧ ਠੀਕ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ। ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨਾਲ ਜੰਗ ਛਿੜਨ ਤੇ ਮੁਲਕ ਦੇ ਹੀ ਕੁਝ ਆਦਮੀ ਉਧਰ ਜਾ ਮਿਲਣ। ਤਦ ਬੜਾ ਸਖ਼ਤ ਨੁਕਸਾਨ ਉਠਾਣਾ ਪਏਗਾ, ਇਸ ਕਰ ਕੇ ਜੇ ਕਦੀ ਸਤਲੁਜ ਪਾਰ ਦਾ ਇਲਾਕਾ