੮੭. ਮਹਾਰਾਜਾ ਦਾ ਹੱਦ ਦੀ ਪਕਿਆਈ ਕਰਨਾ

ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਸਾਰੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਦੇ ਤਹਿ ਹੋ ਜਾਣ ਤੇ ਅੰਗ੍ਰੇਜੀ ਸਫੀਰ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਹੁਣ ਮਹਾਰਾਜਾ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਜਿਸ ਕੰਮ ਵੱਲ ਧਿਆਨ ਦਿੱਤਾ, ਓਹ ਕਿਲ੍ਹੇ ਤੇ ਆਪਣੀ ਸਰਹੱਦ ਨੂੰ ਪੱਕਾ ਕਰਨਾ ਸੀ। ਫਲੌਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ੇਰ ਸ਼ਾਹ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਦੀ ਸਰਾਂ ਜੋ ਸਤਲੁਜ ਦੇ ਕੰਢੇ ਤੇ ਬਣੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੀ ਸਕਲ ਵਿੱਚ ਤਿਆਰ ਕਰ ਕੇ ਪੱਕਿਆਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਤੇ ਉੱਥੇ ਤੋਪਖਾਨਾਂ ਤੇ ਫੌਜ ਰਹਿਣ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਓਹਦੇ ਦਵਾਲੇ ਚਹੁੰ ਪਾਸੀਂ ਡੂੰਘੀ ਖਾਈ ਬਣਵਾਈ। ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਫਲੌਰ ਸਰਦਾਰ ਧਰਮ ਸਿੰਘ ਦੇ ਕਬਜ਼ੇ ਵਿੱਚ ਸੀ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਇਹ ਇਲਾਕਾ ਮਹਾਰਾਜਾ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਲਿਆ। ਫਲੌਰ ਦੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਦੀਵਾਨ ਮੋਹਕਮ ਚੰਦ ਫੌਜ ਦਾ ਅਫਸਰ ਨੀਯਤ ਹੋਇਆ। ਕਿਲ੍ਹਾ ਗੋਬਿੰਦਗੜ੍ਹ ਤੇ ਫਲੌਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਨਾਂ ਅਸਥਾਨਾਂ ਤੇ ਮੈਗਜ਼ੀਨ ਤੇ ਕਮਸਰੇਟ ਆਦਿਕ ਦਾ ਤੇ ਭਾਰ ਬਰਦਾਰੀ ਦਾ ਸਭ ਸਮਾਨ ਤੇ ਰਸਦ ਦਾ ਭਾਰੀ ਜਖੀਰਾ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ।

੮੮. ਗੋਰਖਿਆਂ ਨੂੰ ਭਾਂਜ ਤੇ ਕਾਂਗੜੇ ਦਾ ਕਬਜਾ

ਸੰਮਤ ੧੮੬੬ ਬਿ. ਨੂੰ ਗੋਰਖਿਆਂ ਨੇ ਪਹਾੜੀ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਫਿਰ ਸਿਰ ਆ ਕੱਢਿਆ ਤੇ ਅਮਰ ਸਿੰਘ ਥਾਪਾ ਨੇ ਸਾਰੇ ਇਲਾਕੇ ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਕੇ ਕਾਂਗੜੇ ਦੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪਾਸੀਂ ਘੇਰਾ ਪਾ ਲਿਆ। ਭਾਵੇਂ ਇਹ ਕਿਲ੍ਹਾ ਬੜਾ ਪੱਕਾ ਸੀ, ਤਦ ਵੀ ਰਾਜਾ ਸੰਸਾਰ ਚੰਦ ਨੇ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਫਤਹ ਚੰਦ ਨੂੰ ਲਾਹੌਰ ਦਰਬਾਰ ਪਾਸ ਮਦਦ ਵਾਸਤੇ ਭੇਜਿਆ।

ਮਹਾਰਾਜੇ ਨੇ ਝੱਟ ਓਸ ਪਾਸੇ ਚੜ੍ਹਾਈ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਜਦ ਫੌਜ ਪੁੱਜੀ ਤਦ ਰਾਜੇ ਸੰਸਾਰ ਚੰਦ ਨੇ ਜਿਸ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਦੇਣ ਦਾ ਇਕਰਾਰ ਕਰ ਕੇ ਸਦ ਆਂਦਾ ਸੀ, ਓਹ ਕਿਲ੍ਹਾ ਦੇਣੋਂ ਨਾਂਹ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਇਸ ਤੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਨੂੰ ਬੜਾ ਗੁੱਸਾ ਆਇਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸੰਸਾਰ ਚੰਦ ਤੇ ਗੋਰਖਿਆਂ ਨੂੰ ਸ਼ਕੱਸਤ ਦੇ ਕੇ ੧੦ ਭਾਦ੍ਰੋਂ ਸੰਮਤ ੧੮੬੬ ਬਿਕ੍ਰਮੀ ਨੂੰ ਕਿਲ੍ਹੇ ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ। ਅਮਰ ਸਿੰਘ ਥਾਪਾ ਨੇ ਓਥੋਂ ਕੂਚ ਕਰ ਕੇ ਮਲਕਰ ਦੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਨੂੰ ਘੇਰ ਲਿਆ, ਕਿੰਤੂ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਫੌਜ ਨੇ ਓਥੇ ਵੀ ਉਸ ਦਾ ਪਿੱਛਾ ਕਰ ਕੇ ਨਸਾ ਦਿੱਤਾ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਹਾਂ ਥਾਵਾਂ ਤੋਂ ਗੋਰਖਿਆਂ ਦੀ ਫੌਜ ਨੂੰ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਹੱਥੋਂ ਸਖਤ ਨੁਕਸਾਨ ਉਠਾਣਾ ਪਿਆ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਅਮਰ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਹਾਰ ਕੇ ਆਪਣੇ ਮੁਲਕ ਨੂੰ ਜਾਣਾ ਪਿਆ, ਇਸ ਤੋਂ ਪਿੱਛੋਂ ਕਈ ਵੇਰ ਉਸ ਨੇ ਸਰ ਡੇਵਡ ਅਖਤਰ ਲੋਨੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਮਿਲਾ ਕੇ ਪੰਜਾਬ ਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰਨ ਦੀ ਗੋਂਦ ਗੁੰਦੀ, ਕਿੰਤੂ ਓਹਨੂੰ ਕਾਮਯਾਬੀ ਨਹੀਂ ਹੋਈ। ੧੮੧੪-੧੫ ਈਸਵੀ ਨੂੰ ਗੋਰਖਿਆਂ ਦੀ ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ਾਂ ਨਾਲ ਲੜਾਈ ਹੋਈ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਓਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸਖ਼ਤ ਸ਼ਕਸਤ ਹੋਈ। ਇਸ ਤੋਂ ਮਗਰੋਂ ਗੋਰਖਿਆਂ ਨੂੰ ਫਿਰ ਕਦੇ ਪੰਜਾਬ ਵੱਲ ਮੂੰਹ ਕਰਨ ਦਾ ਹੌਂਸਲਾ ਨਾ ਪਿਆ।

ਕਾਂਗੜੇ ਦੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਇੰਤਜ਼ਾਮ ਮਹਾਰਾਜਾ ਨੇ ਸਰਦਾਰ ਦੇਸਾ ਸਿੰਘ ਮਜੀਠਾ ਦੇ ਸਪੁਰਦ ਕੀਤਾ ਤੇ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਨਾ ਕੇਵਲ ਓਸ ਕਿਲ੍ਹੇ ਤੇ ਅਫਸਰ ਨੀਯਤ ਕੀਤਾ, ਬਲਕਿ ਉਸ ਇਲਾਕੇ ਦੀਆਂ ਚੰਬਾ, ਨੂਰਪੁਰ, ਸ਼ਾਹਪੁਰ, ਕੋਟਲਾ ਜਸਰੋਟਾ ਬਸੋਹਲੀ, ਮਾਨਕੋਟ, ਜਸੋਰਨ ਸੇਬਾ, ਗੋਲਹ, ਖਲੇਰ, ਮੰਡੀ, ਸੁਕੇਤ, ਕੁਲੂ, ਦਾਤਾਪੁਰ ਆਦਿਕ ਨਿੱਕੀਆਂ ਰਿਆਸਤਾਂ ਦਾ ਅਫਸਰ ਵੀ ਮੁਕੱਰਰ ਕੀਤਾ।

੮੯. ਹਰਿਆਣਾ ਤੇ ਜੰਮੂ ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ

ਫਿਰ ਇੱਥੋਂ ਮਹਾਰਾਜਾ ਸਾਹਿਬ ਜਵਾਲਾਮੁਖੀ ਪਹਾੜ ਦੀ ਸੈਰ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਸੁਕੇਤ ਮੰਡੀ ਤੇ ਕੁਲੂ ਆਦਿਕ ਰਜਵਾੜਿਆਂ ਤੋਂ ਨਜ਼ਰਾਨੇ ਲੈਂਦੇ ਹੋਏ ਜਾਲੰਧਰ ਦੁਆਬਾ ਵਿੱਚ ਆ ਗਏ। ਹਰਿਆਣਾ ਦਾ ਇਲਾਕਾ ਭੂਪ ਸਿੰਘ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਭਵਾਨੀ ਦਾਸ ਨੂੰ ਇੱਕ ਤਕੜੀ ਫੌਜ ਦੇ ਕੇ ਜੰਮੂ ਫਤਹ ਕਰਨ ਵਾਸਤੇ ਭੇਜਿਆ। ਉਸ ਵੇਲੇ ਜੰਮੂ ਦਾ ਇਲਾਕਾ ਡੇਢੂ ਨਾਮ ਦੇ ਇੱਕ ਡੋਗਰੇ ਦੇ ਅਧੀਨ ਸੀ। ਭਵਾਨੀ ਦਾਸ ਨੇ ਇੱਕ ਮਹੀਨਾ ਸਖ਼ਤ ਲੜਾਈ ਕਰ ਕੇ ਜੰਮੂ ਦਾ ਇਲਾਕਾ ਫਤਹ ਕਰ ਕੇ