ਕਬੀਲਿਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਮਿਲਾ ਕੇ ਸ਼ਾਹ ਮੁਹੰਮਦ ਨੂੰ ਭਾਰੀ ਸ਼ਕਸਤ ਦਿੱਤੀ ਤੇ ੨੦ ਮਾਰਚ ਨੂੰ ਪਿਸ਼ਾਵਰ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋ ਕੇ ਲਹਿੰਦੇ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਇਲਾਕੇ ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ। ਕਿੰਤੂ ਛੇ ਮਹੀਨੇ ਪਿੱਛੋਂ ਓਹਦੀ ਕਿਸਮਤ ਨੇ ਫਿਰ ਪਲਟਾ ਖਾਧਾ ਤੇ ਮੰਦੇ ਦਿਹਾੜੇ ਆ ਗਏ ਤੇ ਮੁਹੰਮਦ ਅਜ਼ੀਮ ਖਾਂ, ਫਤਹ ਖਾਂ, ਵਜੀਰ ਦੇ ਭਰਾ ਨੇ ਸ਼ਾਹ ਸੁਜਾਉਲ ਮੁਲਕ ਨੂੰ ਸ਼ਕਸਤ ਦੇ ਕੇ ਅਟਕੋਂ ਪਾਰ ਨਸਾ ਦਿੱਤਾ।

੯੪. ਮੁਲਤਾਨ ਦੀ ਚੜ੍ਹਾਈ

ਸਾਹੀਵਾਲ ਤੇ ਖੁਸ਼ਾਬ ਨੂੰ ਫਤਹ ਕਰ ਕੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਸੰਮਤ ੧੮੬੭ ਬਿਕ੍ਰਮੀ ਨੂੰ ਚੌਥੀ ਵਾਰ ਮੁਲਤਾਨ ਤੇ ਚੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ। ਓਥੇ ਪੁੱਜਦਿਆਂ ਹੀ ਲੜਾਈ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਈ। ਮੁਲਤਾਨ ਦੇ ਨਵਾਬ ਦੀ ਮਨਸ਼ਾ ਲੜਾਈ ਕਰਨ ਦੀ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਕਿੰਤੂ ਜਦ ਓਸ ਦੇ ਸਿਰ ਤੇ ਤਲਵਾਰ ਆ ਚਮਕੀ ਤਦ, ਓਸ ਨੂੰ ਤਲਵਾਰ ਚੁੱਕੇ ਬਿਨਾਂ ਰਹਿਣਾ ਕਠਨਾਈ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਸੀ। ਦੋਹਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਤੋਂ ਗੋਲਾ ਬਾਰੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਈ, ਦਿਨ ਰਾਤ ਅੱਗ ਵਰਸਣ ਲੱਗੀ, ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਦੋ ਤਿੰਨ ਵੱਡੇ ਵੱਡੇ ਸਰਦਾਰ ਜਿਹਾ ਕਿ ਸਰਦਾਰ ਅਤਰ ਸਿੰਘ ਧਾਰੀ ਆਦਿਕ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਆਏ। ਸਰਦਾਰ ਨਿਹਾਲ ਸਿੰਘ ਅਟਾਰੀ ਵਾਲਾ ਤੇ ਸਰਦਾਰ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲੂਆ ਫੱਟੜ ਹੋਏ। ਐਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਜਮਜਮਾ ਤੋਪ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਢਾਈ ਮਣ ਕੱਚਾ ਗੋਲਾ ਪੈਂਦਾ ਸੀ, ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਦੇ ਅੱਗੇ ਲਿਆ ਕੇ ਰੱਖੀ ਗਈ। ਕਿੰਤੂ ਤਦ ਵੀ ਕੁਝ ਵਾਹ ਨਾ ਚੱਲੀ ਅਤੇ ਘਮਸਾਨ ਦੇ ਧੁੰਧ ਤੋਂ ਘਬਰਾ ਕੇ ਨਵਾਬ ਨੇ ਆਪਣਾ ਆਦਮੀ ਭੇਜਿਆ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਘੇਰਾ ਉਠਾ ਲਓ ਤੇ ਨਜ਼ਰਾਨੇ ਹਰਜਾਨੇ ਤੇ ਖਰਾਜ ਵਜੋਂ ਮੇਰਾ ਕੋਈ ਆਦਮੀ ਨਾਲ ਲੈ ਜਾਓ। ਜਦ ਤੱਕ ਖਰਾਜ ਨਾ ਪੁੱਜੇ ਉਸ ਆਦਮੀ ਨੂੰ ਨਾ ਛੱਡਣਾ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਫੌਜ ਵਿੱਚ ਬੀਮਾਰੀ ਫੈਲ ਗਈ ਸੀ। ਦੂਜਾ ਰੱਬ ਦੇ ਬੰਦਿਆਂ ਦੇ ਨਾਹੱਕ ਖੂਨ ਹੋਣ ਦੇ ਖਿਆਲ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖ ਕੇ ਓਹਨਾਂ ਕਿਲ੍ਹੇ ਤੋਂ ਘੇਰਾ ਚੁੱਕ ਲਿਆ ਤੇ ਅਬੂਬਕਰ ਖਾਂ ਨਵਾਬ ਮੁਜਫਰ ਖਾਂ ਦੇ ਸੌਹਰੇ ਨੂੰ ਧਰਗ ਮਾਲ ਵਜੋਂ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਲਾਹੌਰ ਲੈ ਆਂਦਾ ਤੇ ਆਪਣੀ ਫੌਜ ਨੂੰ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਢੰਗ ਦੀ ਕਵਾਇਦ ਸਿਖਾਣ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕਰਨ ਲੱਗੇ। ਕੁਝ ਪੂਰਬੀਏ ਆਦਮੀ ਜੋ ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ ਕਵਾਇਦ ਸਿਖੇ ਹੋਏ ਸਨ, ਮੰਗਾਏ ਗਏ ਤੇ ਓਹਨਾਂ ਨੂੰ ਤਕੜੀਆਂ ਤਨਖਾਹਾਂ ਦੇ ਕੇ ਹਰ ਫੌਜ ਵਿੱਚ ਦੋ ਦੋ, ਤਿੰਨ ਤਿੰਨ ਆਦਮੀ ਕਵਾਇਦ ਸਿਖਾਣ ਲਈ ਨੌਕਰ ਰੱਖ ਲਏ।

ਉਧਰ ਦੀਵਾਨ ਮੋਹਕਮ ਚੰਦ ਦਾ ਵੀ ਸ਼ੁਜਾ ਆਬਾਦ ਦੇ ਘੇਰੇ ਵਿੱਚ ਇਹ ਹੀ ਹਾਲ ਹੋਇਆ, ਅਰਥਾਤ ੨੧ ਮਾਰਚ ਨੂੰ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਫੌਜ ਨੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਤੇ ਬੜੇ ਜੋਰ ਨਾਲ ਗੋਲਾਬਾਰੀ ਕੀਤੀ, ਕਿੰਤੂ ਕੁਝ ਕਾਮਯਾਬੀ ਨਾ ਹੋਈ। ੫ ਦਿਨਾਂ ਪਿੱਛੋਂ ੨੫ ਤਰੀਕ ਨੂੰ ਫਿਰ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ, ਕਿੰਤੂ ਇਸ ਦੇ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕੋਈ ਚੰਗਾ ਨਤੀਜਾ ਨਾ ਨਿੱਕਲਿਆ। ਹੁਣ ਚਾਰ ਮਹੀਨੇ ਹੋ ਗਏ ਸਨ ਮੁਲਤਾਨ ਤੋਂ ਖਰਾਜ ਨਾ ਪੁੱਜਾ।

੯੫. ਮਿੱਠਾ ਟਿਵਾਣਾ ਤੇ ਉੱਚ ਦੀ ਫਤਹ

ਮਹਾਰਾਜਾ ਨੇ ਦਲ ਸਿੰਘ ਆਪਣੇ ਇੱਕ ਸਰਦਾਰ ਸਪਾਹ ਸਾਲਾਰ ਨੂੰ ਚਾਰ ਪਲਟਨਾਂ ਤੇ ਦੋ ਤੋਪਖਾਨੇ ਦੇ ਕੇ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਪਹਿਲਾਂ ਮਿੱਠਾ ਟਿਵਾਣਾ ਤੇ ਉੱਚ ਦਾ ਇਲਾਕਾ ਫਤਹ ਕਰੋ ਤੇ ਫਿਰ ਮੁਲਤਾਨ ਦੇ ਨਵਾਬ ਤੋਂ ੫੦ ਹਜ਼ਾਰ ਰੁਪਯਾ ਵਸੂਲ ਕਰ ਕੇ ਅਬੂਬਕਰ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦੇਵੋ। ਸੋ ਮਹਾਰਾਜਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਹੁਕਮ ਅਨੁਸਾਰ ਦਲ ਸਿੰਘ ਨੇ ਕੂਚ ਕਰ ਕੇ ਬੜੀ ਬਹਾਦਰੀ ਤੇ ਜਵਾਂ ਮਰਦੀ ਨਾਲ ਮਿੱਠਾ ਟਿਵਾਣਾ ਤੇ ਉੱਚ* ਦਾ ਇਲਾਕਾ ਫਤਹ ਕੀਤਾ। ਫਿਰ ਮੁਲਤਾਨ ਪੁੱਜ ਕੇ

--------------------

*ਇਹ ਉੱਚ ਓਹ ਅਸਥਾਨ ਨਹੀਂ, ਜਿਸ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਝੰਗ ਦੀ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਹ ਓਹ ਜਗ੍ਹਾ ਹੈ, ਜੋ ਹੁਣ ਰਿਆਸਤ ਬਹਾਵਲਪੁਰ ਵਿੱਚ ਵਾਕਿਆ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਕੇਵਲ ਸਾਦਾਤ ਬੁਖਾਰੀ ਤੇ ਗੇਲਾਨੀ ਲੋਕ ਵਸਦੇ ਹਨ। ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਸ਼ਾਹਾਂ ਦੇ ਵੇਲੇ ਇੱਥੋਂ ਦੇ ਸੱਯਦਾਂ ਦੀ ਬੜੀ ਖਾਤਰ ਤਵਜੋ ਹੋਂਦੀ ਸੀ। ਇਹ ਲੋਕ ਇੱਕ ਮੁਦਤ ਤੋਂ ਇੱਥੋਂ ਦੇ ਹਾਕਮ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਹਿੰਦੂਆਂ ਦੀ ਸ਼ਕਲ ਤੋਂ ਘ੍ਰਿਣਾ ਸੀ। ਕੋਈ ਹਿੰਦੂ ਆਪਣੇ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਵਸਣ ਦੇਂਦੇ ਸਨ। ਜਦ ਦਲ ਸਿੰਘ ਪੁੱਜਾ ਤਦ ਇਹ ਮੁਕਾਬਲੇ ਲਈ ਪੇਸ਼ ਆਏ, ਚਾਰ