ਸਭ ਨੂੰ ਵਿਦਾ ਕੀਤਾ। ਕਰਨਲ ਅਖਤਰ ਲੋਨੀ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਜਲਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਰਿਹਾ। ਹੋਲੀ ਤੋਂ ਪਿੱਛੋਂ ਹਰ ਇੱਕ ਨੂੰ ਯਥਾਯੋਗ ਸਿਰੋਪਾਓ ਦੇ ਕੇ ਟੋਰਿਆ।

੧੦੬. ਭਿੰਬਰ ਦੀ ਜ਼ਬਤੀ

ਭਿੰਬਰ ਤੋਂ ਖ਼ਬਰ ਪੁੱਜੀ ਕਿ ਓਥੋਂ ਦੇ ਰਈਸ ਸੁਲਤਾਨ ਖਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਅਸਮਾਈਲ ਖਾਂ ਨੂੰ ਕਤਲ ਕਰ ਕੇ ਓਹਦੇ ਇਲਾਕੇ ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਕਰ ਕੇ ਭਾਈ ਰਾਮ ਸਿੰਘ, ਜੋ ਕਿ ਸ਼ਾਹਜਾਦਾ ਖੜਕ ਸਿੰਘ ਦਾ ਉਸਤਾਦ ਸੀ, ੪ ਪਲਟਨਾਂ, ਦੋ ਸੌ ਸਵਾਰ ਤੇ ਇੱਕ ਜੰਗੀ ਤੋਪਖਾਨਾ ਦੇ ਕੇ ਓਹਦੇ ਨਾਲ ਭੇਜਿਆ ਤੇ ਸ਼ਾਹਜਾਦੇ ਨੂੰ ਵੀ ਨਾਮ ਮਾਤਰ ਇਸ ਜੰਗ ਦਾ ਅਫਸਰ ਬਣਾ ਕੇ ਭੇਜਿਆ। ਜਦ ਇਹ ਫੌਜ ਭਿੰਬਰ ਪੁੱਜੀ ਤਦ ਨਵਾਬ ਨੇ ਬੜੇ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਟਾਕਰਾ ਕੀਤਾ ਤੇ ਕਈ ਵੇਰ ਲਾਹੌਰ ਦੀ ਫੌਜ ਦਾ ਮੂੰਹ ਮੋੜ ਦਿੱਤਾ। ਕਿੰਤੂ ਅੰਤ ਨੂੰ ਜਦ ਦੀਵਾਨ ਮੋਹਕਮ ਚੰਦ ਲਾਹੌਰ ਤੇ ਗੁਜਰਾਤ ਤੋਂ ਸਹਾਇਕ ਫੌਜ ਲੈ ਕੇ ਅੱਪੜ ਗਿਆ ਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਕਦਮ ਜਮਾ ਕੇ ਅੱਗ ਵਸਾਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ, ਤਦ ਸੁਲਤਾਨ ਖਾਂ ਨੇ ਟਾਕਰੇ ਦੀ ਹਿੰਮਤ ਨਾ ਵੇਖ ਕੇ ਸੁਲਾਹ ਦਾ ਸਨੇਹਾ ਭੇਜਿਆ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਦੀਵਾਨ ਮੋਹਕਮ ਚੰਦ ਨੇ ਵੀ ਮੰਨ ਲਿਆ ਤੇ ਅਹਿਮਦ ਖਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਕਿ ਮੈਂ ਅਪਰਾਧ ਲਾਹੌਰ ਚੱਲ ਕੇ ਮਾਫ ਕਰਾ ਦੇਵਾਂਗਾ, ਨਾਲ ਲੈ ਕੇ ਲਾਹੌਰ ਟੁਰ ਪਿਆ। ਕਿੰਤੂ ਜਦ ਓਹ ਲਾਹੌਰ ਪੁੱਜਾ ਤਦ ਓਹਦੀ ਹਾਲਤ ਵੇਖ ਕੈਦ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ ਤੇ ਓਹਦਾ ਜਿੰਨਾ ਇਲਾਕਾ ਸੀ, ਸਾਰਾ ਜ਼ਬਤ ਕਰ ਲਿਆ। ਫਿਰ ਮਹਾਰਾਜਾ ਨੇ ਦੀਵਾਨ ਮੋਹਕਮ ਚੰਦ ਨੂੰ ਰਾਜੋੜੀ ਵੱਲ ਤੇ ਸ਼ਾਹਜ਼ਾਦਾ ਖੜਕ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਅਖਨੂਰ ਤੇ ਜੰਮੂ ਵੱਲ ਭੇਜਿਆ। ਦੋਵੇਂ ਕਾਮਯਾਬੀ ਨਾਲ ਮੁੜ ਕੇ ਆਏ ਤੇ ਸ਼ਾਹਜਾਦਾ ਖੜਕ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਜੰਮੂ ਅਖਨੂਰ ਦਾ ਸਾਰਾ ਇਲਾਕਾ ਤੇ ਭਿੰਬਰ ਦੀ ਜਾਗੀਰ ਦੇ ਦਿੱਤੀ।

੧੦੭. ਜੈਮਲ ਸਿੰਘ ਦਾ ਚਲਾਣਾ

ਸੰਮਤ ੧੮੬੯ ਬਿ. ਨੂੰ ਗਰਮੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸਰਦਾਰ ਜੈਮਲ ਸਿੰਘ ਚਲਾਣਾ ਕਰ ਗਏ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਘਰ ਕੋਈ ਲੜਕਾ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਜਿਸ ਦੀ ਕੁੱਲ ਜਾਇਦਾਦ ਮਹਾਰਾਜਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਅਧੀਨ ਕਰ ਲਈ ਤੇ ਸਰਦਾਰ ਰਾਮ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਮਾਤਮਪੁਰਸੀ ਵਾਸਤੇ ਭੇਜਿਆ, ਜਿਸ ਨੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ।

ਤਿੰਨ ਮਹੀਨੇ ਪਿੱਛੋਂ ਜੈਮਲ ਸਿੰਘ ਦੀ ਵਿਧਵਾ ਸਿੰਘਣੀ ਦੇ ਘਰ ਲੜਕਾ ਹੋਇਆ। ਓਹਦੇ ਗੁਜ਼ਾਰੇ ਵਾਸਤੇ ਮਹਾਰਾਜੇ ਨੇ ੧੫ ਹਜ਼ਾਰ ਦੀ ਜਾਗੀਰ ਦੇ ਦਿੱਤੀ।

ਇਨ੍ਹਾਂ ਹੀ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਅਸਮਾਈਲ ਖਾਂ ਦੇ ਵਾਰਸਾਂ ਤੇ ਰਾਜੋੜੀ ਵਾਲਿਆਂ ਮਿਲ ਕੇ ਰਾਜ ਵਿਦਰੋਹ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਤਦ ਮਹਾਰਾਜਾ ਸਾਹਿਬ ਆਪ ਫੌਜ ਲੈ ਕੇ ਉੱਥੇ ਅਪੜੇ ਤੇ ਓਹਨੂੰ ਦੰਡ ਦਿੱਤਾ। ਰਾਜੋੜੀ ਦਾ ਸਾਰਾ ਇਲਾਕਾ: ਜੋ ਪੀਰ ਪੰਜਾਲ ਤੱਕ ਦਾ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦੇ ਅਧੀਨ ਸੀ, ਸਾਰੇ ਇਲਾਕੇ ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਕੇ ਸਰਦੀਆਂ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ ਲਾਹੌਰ ਵਾਪਸ ਆਇਆ।

੧੦੮. ਕਾਬਲ ਦੇ ਵਜ਼ੀਰ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ

ਇਨ੍ਹਾਂ ਹੀ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਫਤਹ ਮੁਹੰਮਦ ਖਾਂ ਕਾਬਲ ਦੇ ਵਜ਼ੀਰ ਨੇ ਓਹਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਚੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਿ ਸ਼ਾਹ ਸ਼ੁਜਾ ਨੂੰ ਮਦਦ ਦਿੱਤੀ ਸੀ। ਕਸ਼ਮੀਰ ਤੇ ਅਟਕ ਦੇ ਸੂਬਿਆਂ ਨੂੰ ਓਹ ਸਜ਼ਾ ਦੇਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਇਹ ਚੜ੍ਹਾਈ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਪਾਸੋਂ ਸਹਾਇਤਾ ਲੈਣ ਦੀ ਜਰੂਰਤ ਪਈ। ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇਕਰਾਰ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਸਨ। ਆਪਣੇ ਵਕੀਲ ਗੋਦੜਮਲ ਨੂੰ ਉਹਨੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਸਾਹਿਬ ਪਾਸ ਭੇਜਿਆ, ਤਾਂਕਿ ਉਹ ਪਿਛਲੇ ਇਕਰਾਰ ਯਾਦ ਕਰਾ ਕੇ ਸਹਾਇਤਾ ਦੇਣ ਦੀ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਕਰੇ ਤੇ ਮਿਲਣ ਲਈ ਬਿਨੇ ਵੀ ਕੀਤੀ। ਮਹਾਰਾਜੇ ਨੇ ਕਾਬਲ ਦੇ ਵਜ਼ੀਰ ਦੀ ਦਰਖ਼ਾਸਤ ਮਨਜ਼ੂਰ ਕਰ ਲਈ ਤੇ ਦੋਹਾਂ ਧਿਰਾਂ ਦਾ ਦਰਯਾਏ ਜੇਹਲਮ ਦੇ ਕੰਢੇ ਤੇ ਮੇਲ ਹੋਇਆ, ਜਿੱਥੇ ਫੈਸਲਾ ਹੋਇਆ ਕਿ ਇਸ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਮਹਾਰਾਜਾ ਸਾਹਿਬ ਕਾਬਲ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਮਦਦ ਲਈ ਫੌਜ ਭੇਜਣ ਤੇ ਜਿੱਤ ਦੇ