ਅਫਸਰ ਸੀ, ਵੱਲ ਭੇਜੀ। ਜਹਾਂਦਾਰ ਖਾਂ ਨੇ ਕਿਲ੍ਹਾ ਹਵਾਲੇ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਸਾਹਿਬ ਵੱਲੋਂ ਜਹਾਂਦਾਰ ਖਾਂ ਦੀ ਤਿੰਨ ਰੁਪਯੇ ਰੋਜ਼ ਮਰਦੇ ਦਮ ਤੱਕ ਦੀ ਪਿਨਸ਼ਨ ਨੀਯਤ ਕਰ ਗਈ।

ਜਦ ਸ਼ੁਜਾਓਲ ਮੁਲਕ ਦੀਵਾਨ ਮੋਹਕਮ ਚੰਦ ਦੇ ਨਾਲ ਲਾਹੌਰ ਆਇਆ ਤਦ ਮਹਾਰਾਜਾ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਓਹਦਾ ਬੜਾ ਸਵਾਗਤ ਕੀਤਾ। ਸ਼ਾਹਜਾਦਾ ਖੜਗ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਦਰੇ ਤੱਕ ਲੈਣ ਵਾਸਤੇ ਅੱਗੋਂ ਭੇਜਿਆ ਤੇ ਹਵੇਲੀ ਮੁਬਾਰਕ ਵਿੱਚ ਉਤਾਰਿਆ।

ਜਿਸ ਵੇਲੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਦੀਵਾਨ ਮੋਹਕਮ ਚੰਦ ਨੂੰ ੧੨ ਹਜ਼ਾਰ ਫੌਜ ਦੇ ਕੇ ਕਸ਼ਮੀਰ ਵੱਲ ਭੇਜਿਆ ਸੀ, ਉਸ ਵੇਲੇ ਸਾਰੇ ਪਹਾੜੀ ਰਾਜਿਆਂ ਨੂੰ ਲਿਖਿਆ ਸੀ ਕਿ ਫੌਜ ਲੈ ਕੇ ਮਦਦ ਲਈ ਜਾਵਣ। ਇਹ ਰਾਜੇ ਫੌਜਾਂ ਲੈ ਕੇ ਗਏ, ਕਿੰਤੂ ਅੱਧ ਵਿਚੋਂ ਹੀ ਵਾਪਸ ਮੁੜ ਗਏ ਸਨ। ਇਸ ਕਰ ਕੇ ਹੁਣ ਮਹਾਰਾਜਾ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਸਰਦਾਰ ਦੇਸਾ ਸਿੰਘ ਮਜੀਠਾ ਨੂੰ ੪ ਪਲਟਣਾਂ ਤੇ ਦੋ ਤੋਪਖਾਨੇ ਦੇ ਕੇ ਭੇਜਿਆ ਕਿ ਓਹ ਰਜਵਾੜਾ ਜਿਹਦੀ ਫੌਜ ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੀ ਚੜ੍ਹਾਈ ਵਿੱਚ ਜਾ ਕੇ ਰਾਹ ਵਿਚੋਂ ਮੁੜ ਆਈ ਹੈ, ਧੋਖਾ ਦੇਣ ਦਾ ਕਸੂਰਵਾਰ ਹੈ; ਓਹਨਾਂ ਤੋਂ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਵੇਰਵੇ ਨਾਲ ਜੁਰਮਾਨਾ ਵਸੂਲ ਕੀਤਾ ਜਾਏ। ਜੇਹੜਾ ਜੁਰਮਾਨਾ ਨਾ ਦੇਵੇ, ਓਹਨੂੰ ਤਲਵਾਰ ਦੇ ਨਾਲ ਸਜਾ ਦਿੱਤੀ ਜਾਵੇ, ਜੁਰਮਾਨੇ ਦਾ ਵੇਰਵਾ ਇੰਜ ਸੀ:

੫੦੦) ਰਾਜਾ ਨੂਰਪੁਰ, ੨੦੦੦੦) ਰਾਜਾ ਸੁਕੇਤ, ੩੦੦੦੦) ਰਾਜਾ ਮੰਡੀ, ੫੦੦੦) ਰਾਜਾ ਚੰਬਾ, ੫੦੦੦) ਰਾਜਾ ਜਸਰੋਟਾ, ੧੫੦੦੦) ਰਾਜਾ ਹਰੀ ਪੁਰ।

ਸਰਦਾਰ ਦੇਸਾ ਸਿੰਘ ਮਹਾਰਾਜੇ ਦੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ ਫੌਜ ਲੈ ਕੇ ਪਹਾੜ ਵਿੱਚ ਪੁੱਜਾ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੇ ਰਾਜਿਆਂ ਨੂੰ ਮਹਾਰਾਜੇ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਹੁਕਮ ਸੁਣਾਇਆ ਤੇ ਓਹਨਾਂ ਨੂੰ ਜੁਰਮਾਨਾ ਨਾ ਦੇਣ ਦੀ ਸੂਰਤ ਵਿੱਚ ਜੋ ਦੰਡ ਮਿਲਣਾ ਸੀ, ਓਹ ਵੀ ਦਸ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਰਾਜਿਆਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪਣੇ ਜੁਰਮਾਨੇ ਦੀ ਰਕਮ ਦੇ ਦਿੱਤੀ ਤੇ ਸਰਦਾਰ ਦੇਸਾ ਸਿੰਘ ਜੁਰਮਾਨਾ ਵਸੂਲ ਕਰ ਕੇ ਵਾਪਸ ਲਾਹੌਰ ਆ ਗਿਆ।

੧੧੧. ਸ਼ਾਹ ਸ਼ੁਜਾਉਲ ਮੁਲਕ ਨੇ ਹੀਰਾ ਦੇ ਦਿੱਤਾ

ਸ਼ਾਹ ਸ਼ੁਜਾਉਲ ਮੁਲਕ ਨੂੰ ਲਾਹੌਰ ਆਇਆ ਦੋ ਮਹੀਨੇ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਸਨ। ਇੰਨੇ ਨੂੰ ਓਹਦੀ ਸ਼ਾਹਬੇਗਮ ਵੀ ਲਾਹੌਰ ਅੱਪੜ ਗਈ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਨੇ ਸ਼ਾਹ ਬੇਗ਼ਮ ਨੂੰ ਓਹਦੀ ਚਿੱਠੀ ਵਿਖਾ ਕੇ ਕੋਹਿਨੂਰ ਹੀਰੇ ਦੀ ਮੰਗ ਕੀਤੀ, ਸ਼ਾਹ ਬੇਗਮ ਨੇ ਆਪਣੇ ਖਾਂਵੰਦ ਨੂੰ ਕਿਹਾ। ਸ਼ਾਹ ਸ਼ੁਜਾਉਲ ਮੁਲਕ ਨੇ ਹੀਰਾ ਦੇਣ ਤੋਂ ਨਾਂਹ ਤਾਂ ਨਾ ਕੀਤੀ। ਕਿੰਤੂ ਬਹਾਨੇ ਬਣਾ ਕੇ ਗਲ ਟਾਲਣੀ ਚਾਹੀ ਤੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਮੈਂ ਕਾਬਲ ਦੇ ਵਿੱਚ ਹੀਰਾ ਰਹਿਣ ਰੱਖਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਜਿਸ ਆਦਮੀ ਪਾਸ ਰਹਿਣ ਰੱਖਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਓਹਦਾ ਨਾਮ ਪਤਾ ਦਸੋ ਤਾਂ ਕਿ ਰੁਪਯਾ ਭੇਜ ਕੇ ਮੰਗਾ ਲਿਆ ਜਾਏ। ਜਦ ਸ਼ਾਹ ਸ਼ੁਜਾਉਲ ਮੁਲਕ ਨੇ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਕੋਈ ਬਹਾਨਾ ਨਹੀਂ ਚਲਦਾ, ਤਦ ਕਿਹਾ ਕਿ ਮਹਾਰਾਜਾ ਸਾਹਿਬ ਮੇਰੇ ਪਾਸ ਆਪ ਆਣ ਕੇ ਲੈ ਜਾਣ। ਤਦ ਮਹਾਰਾਜਾ ਸਾਹਿਬ ਆਪ ਸ਼ਾਹ ਸ਼ੁਜਾਉਲ ਮੁਲਕ ਦੇ ਪਾਸ ਗਏ ਤੇ ਓਹ ਕੋਹਿਨੂਰ ਹੀਰਾ ਜੋ ਹੁਣ ਤੱਕ ਆਪਣੇ ਮੂਲ ਸੁੰਦਰਤਾ ਤੇ ਕਦ ਦੇ ਲਿਹਾਜ਼ ਨਾਲ ਆਪਣਾ ਨਮੂਨਾ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦਾ, ਮਹਾਰਾਜਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਸ਼ਾਹ ਸ਼ੁਜਾਉਲ ਮੁਲਕ ਨੇ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।

੧੧੨. ਕੋਹਿਨੂਰ ਹੀਰੇ ਬਾਬਤ ਮਹਾਰਾਜਾ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਰਾਏ ਤੇ ਹੋਰ ਲੇਖਕਾਂ ਦੇ ਕਥਨ

ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਕੋਹਿਨੂਰ ਹੀਰਾ ਲੈ ਕੇ ਇੱਕ ਬੜਾ ਭਾਰਾ ਦਰਬਾਰ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇਹ ਹੀਰਾ ਸਭ ਨੂੰ ਵਿਖਾਇਆ ਗਿਆ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਕਿ ਸ਼ਾਹ ਸ਼ਜਾਉਲ ਮੁਲਕ ਨੂੰ ੫੦ ਹਜ਼ਾਰ ਰੁਪਯਾ ਨਗਦ ਤੇ ੫੦ ਹਜ਼ਾਰ ਦੀ ਸਾਲਾਨਾ ਜਾਗੀਰ ਮਿਲੇਗੀ।

ਸਯਦ ਮੁਹੰਮਦ ਲਤੀਫ ਨੇ ਆਪਣੀ ਤਾਰੀਖ ਦੇ ਸਫਾ ੩੯੮ ਤੇ ਲਿਖਿਆ ਹੈ ਕਿ ਮਹਾਰਾਜਾ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਆਪਣੀ ਆਯੂ ਵਿੱਚ ਜੇ ਕਦੀ ਕੋਈ ਸਖ਼ਤੀ ਤੇ ਧੱਕਾ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਤਦ ਕੋਹਿਨੂਰ ਹੀਰਾ ਲੈਣਾ