੧੧੫. ਸ਼ਾਹ ਸ਼ੁਜਾਉਲ ਮੁਲਕ ਦੀ ਬਿਪਤਾ

ਮਹਾਰਾਜਾ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਕਸ਼ਮੀਰ ਤੇ ਚੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ। ਸ਼ਾਹ ਸ਼ੁਜਾਉਲ ਮੁਲਕ ਨੂੰ ਵੀ ਨਾਲ ਲੈ ਲਿਆ। ਰਸਤੇ ਵਿੱਚ ਹੀ ਬਰਫ ਪੈਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਈ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਅਟਕ ਤੋਂ ਹੀ ਵਾਪਸ ਹੋ ਗਏ। ਓਸ ਦੇ ਘਰ ਦੇ ਭੇਤੀ ਅਬਦੁਲ ਹਸਨ ਨੇ ਸਾਰਾ ਮਾਲ ਉਡਵਾ ਦਿੱਤਾ।

੧੧੬. ਬੇਗਮ ਦਾ ਨਸਣਾ

ਇਹ ਹਾਲ ਸੁਣ ਕੇ ਬੇਗ਼ਮ ਤੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਬੜੇ ਦੁਖੀ ਹੋਏ। ਇੱਕ ਤਾਂ ਕੋਹਿਨੂਰ ਹੀਰਾ ਦੇਣਾ ਕਰ ਕੇ, ਫਿਰ ਹਟ ਜਾਣ ਦੀ ਸ਼ਰਮਿੰਦਗੀ ਸੀ। ਦੂਜਾ ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੇ ਹਾਕਮ ਵੱਲ ਲਿਖੀ ਤੇ ਫੜੀ ਗਈ ਚਿੱਠੀ ਤੋਂ ਹੋਰ ਵੀ ਪਸ਼ੇਮਾਨੀ ਸੀ। ਤੀਜਾ ਹੁਣ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਾਲ ਜਾਂਦਾ ਰਿਹਾ।

ਬੇਗਮ ਕਿਸ਼ਨ ਚੰਦ ਖਤਰੀ ਤੇ ਗੋਸ਼ੇ ਖਾਂ ਫਕੀਰ ਦੀ ਰਾਹੀਂ ਠੇਕੇਦਾਰ ਬਾਲਕ ਰਾਮ ਦੇ ਘੋੜਿਆਂ ਤੇ ਮਰਦਾਨਾ ਕੱਪੜੇ ਪਾ ਕੇ ਰਾਤ ਦੇ ਵੇਲੇ ਲਾਹੌਰੋਂ ਨਿੱਕਲ ਗਈ ਤੇ ਲੁਧਿਆਣੇ ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ਾਂ ਦੇ ਪਾਸ ਜਾ ਪੁੱਜੀ। ਸਰਕਾਰ ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ ਨੇ ੧੫੦੦ ਰੁਪਯਾ ਮਹੀਨਾ ਓਹਦੀ ਪਿਨਸ਼ਨ ਲਾ ਦਿੱਤੀ।

ਹੁਣ ਬੇਗਮ ਦੇ ਨੱਸ ਜਾਣ ਤੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਵੱਲੋਂ ਸ਼ਾਹ ਸ਼ੁਜਾਉਲ ਮੁਲਕ ਦੀ ਖਾਤਰ ਤੇ ਰਖਵਾਲੀ ਵਧੀਕ ਕਰੜਾਈ ਨਾਲ ਹੋਣ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ, ਕਿੰਤੂ ਬੇਗਮ ਨੂੰ ਗਿਆਂ ਅਜੇ ਦੋ ਮਹੀਨੇ ਨਹੀਂ ਗੁਜ਼ਰੇ ਸਨ ਕਿ ੧੪ ਵਿਸਾਖ ੧੮੭੨ ਨੂੰ ਰਾਤ ਦੇ ਵੇਲੇ ਫਰਾਸ਼ਖਾਨੇ ਦੀ ਪਿਛਲੀ ਕੰਧ ਨੂੰ ਪਾੜ ਕੇ ਸ਼ਾਹ ਸ਼ੁਜਾਉਲ ਮੁਲਕ ਆਪਣੇ ਦੋਨਾਂ ਲੜਕਿਆਂ ਸਮੇਤ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲਿਆ। ਰਾਤ ਦੇ ਅੰਧੇਰੇ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਪਤਾ ਨਾ ਲੱਗਾ, ਤੰਗ ਪੈ ਕੇ ਲੁਹਾਰੀ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਦੀ ਗੰਦੀ ਮੋਰੀ ਦੇ ਵਿੱਚ ਦੀ ਬਾਹਰ ਨਿੱਕਲ੍ਯਾ। ਭਾਟੀ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਦੇ ਬਾਹਰ ਦਾਤਾ ਗੰਜ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਮਜਾਰ ਤੇ ਆਪਣੇ ਕੱਪੜੇ ਧੋਤੇ ਤੇ ਰਾਤੋ ਰਾਤ ਰਾਵੀ ਦਰਯਾ ਤਰ ਕੇ ਪਾਰ ਹੋ ਗਿਆ ਤੇ ਅੱਗੋਂ ਗੱਡਿਆਂ ਤੇ ਬੈਠ ਕੇ ਗੁਜਰਾਂਵਾਲੇ ਸਿਆਲਕੋਟ ਹੋਂਦਾ ਹੋਇਆ ਜੰਮੂ ਚਲਾ ਗਿਆ ਤੇ ਉੱਥੋਂ ਕਿਸ਼ਤਵਾੜ ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਅੱਪੜ ਗਿਆ। ਇੱਥੋਂ ਦੇ ਹਾਕਮ ਨੇ ਇਹਦੀ ਬੜੀ ਖਾਤਰ ਕੀਤੀ।

ਦਿਨ ਚੜ੍ਹਨ ਤੇ ਜਦ ਮਹਾਰਾਜਾ ਨੂੰ ਸ਼ਾਹ ਸ਼ੁਜਾਉਲ ਮੁਲਕ ਦੇ ਨੱਸ ਜਾਣ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਮਿਲੀ ਤਦ ਓਹਨੇ ਮੁਬਾਰਕ ਹਵੇਲੀ ਦੇ ਪਹਿਰੇਦਾਰਾਂ ਤੇ ਬੜਾ ਗੁੱਸਾ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤਾ। ਸ਼ਾਹ ਦੇ ਨੱਸ ਜਾਣ ਦਾ ਖ਼ਿਆਲ ਲੁਧਿਆਣੇ ਦਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਸੀ ਸੋ ਮਹਾਰਾਜੇ ਨੇ ਇਧਰ ਸਵਾਰ ਭੇਜੇ। ਕਿੰਤੂ ਓਹ ਜੰਮੂ ਵੱਲ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਿਸ ਪਾਸੇ ਜਾਣ ਦਾ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਚਿੱਤ ਚੇਤਾ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਇਹੀ ਕਾਰਨ ਹੈ ਕਿ ਓਹ ਕਿਸ਼ਤਵਾੜ ਅੱਪੜ ਗਿਆ।

ਕਿਸ਼ਤਵਾੜ ਅੱਪੜ ਕੇ ਸ਼ਾਹ ਸ਼ੁਜਾਉਲ ਮੁਲਕ ਨੇ ਤਿੰਨ ਚਾਰ ਹਜਾਰ ਆਦਮੀ ਇਕੱਠਾ ਕੀਤਾ ਤੇ ਓਹ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ ਕਿ ਕਸ਼ਮੀਰ ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਏ, ਕਿੰਤੂ ਕਾਮਯਾਬ ਨਾ ਹੋ ਸਕਿਆ। ਕੁਝ ਮਹੀਨੇ ਪਹਾੜੀ ਰਾਜਿਆਂ ਕੋਲ ਫਿਰ ਫਿਰਾ ਕੇ ਸ਼ਰਮਿੰਦਾ ਹੋ ੧੮੭੩ ਬਿਕ੍ਰਮੀ ਮਾਘ ਦੇ ਮਹੀਨੇ ਲੁਧਿਆਣੇ ਪੁੱਜਾ। ਅੰਗ੍ਰੇਜਾਂ ਨੇ ਓਹਦੇ ਨਾਲ ਬੜਾ ਚੰਗਾ ਸਲੂਕ ਕੀਤਾ, ਅੱਗੇ ਓਹਦੇ ਖਾਨਦਾਨ ਦੀ ਪਿਨਸ਼ਨ ੧੮ ਹਜ਼ਾਰ ਸੀ, ਇਸ ਨੂੰ ਵਧਾ ਕੇ ੫੦ ਹਜ਼ਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਤੋਂ ਵੱਖਰੀ ੨੪ ਹਜ਼ਾਰ ਦੀ ਪਿਨਸ਼ਨ ਓਹਦੇ ਅੰਨ੍ਹੇ ਭਰਾ ਸ਼ਾਹਜ਼ਮਾਨ ਦੇ ਨਾਮ ਵੀ ਲਾ ਦਿੱਤੀ।

੧੧੭, ਅਟਕ ਦੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੀ ਲੜਾਈ

ਜਦ ਫਤਹ ਮੁਹੰਮਦ ਖਾਂ ਵਜ਼ੀਰ ਕਾਬਲ ਨੇ ਕਸ਼ਮੀਰ ਵਿੱਚ ਇਹ ਗੱਲ ਸੁਣੀ ਕਿ ਮਹਾਰਾਜਾ ਨੇ ਅਟਕ ਦੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਤੇ ਕਬਜਾ ਕਰ ਲਿਆ ਹੈ, ਤਦ ਓਹਨੇ ਕਸ਼ਮੀਰ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਅਜ਼ੀਮ ਖਾਂ ਨੂੰ ਸੌਂਪ ਕੇ ਅਟਕ ਦੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵੱਲ ਕੂਚ ਕੀਤਾ ਤੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਨੂੰ ਚਿੱਠੀ ਲਿਖੀ ਕਿ ਅਟਕ ਦਾ ਕਿਲ੍ਹਾ ਫੌਰਨ ਖ਼ਾਲੀ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ। ਮਹਾਰਾਜੇ ਨੇ ਉੱਤਰ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਕਿ ਲਾਹੌਰ ਦਰਬਾਰ ਨਾਲ ਤੁਹਾਡਾ ਇਕਰਾਰਨਾਮਾ ਹੋਇਆ ਹੈ ਕਿ ਫਤਹ ਵਿੱਚੋਂ ਤੀਜਾ ਹਿੱਸਾ ਦੇਵਾਂਗਾ। ਸੋ ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੇ ਮੁਲਕ ਦਾ ਤੀਜਾ ਹਿੱਸਾ ਦੇ ਦੇਵੋ, ਅਟਕ ਦਾ ਕਿਲ੍ਹਾ ਖਾਲੀ ਕਰ ਦੇਂਦੇ ਹਾਂ। ਇਹ ਉੱਤਰ ਸੁਣ ਫਤਹ ਮੁਹੰਮਦ ਖਾਂ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਆਪੇ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਹੋ ਗਿਆ ਤੇ ਓਸ ਨੇ