ਅਟਕ ਦੇ ਗਿਰਦ ਘੇਰਾ ਪਾ ਲਿਆ। ਅੰਦਰੋਂ ਮਹਾਰਾਜੇ ਦੀ ਫੌਜ ਵੀ ਟਾਕਰਾ ਕਰਨ ਲਗੀ। ਮਹਾਰਾਜੇ ਨੇ ਇਹ ਖ਼ਬਰ ਸੁਣ ਕਰਮ ਚੰਦ ਚਾਹਲ ਨੂੰ ਫੌਜ ਦੇ ਕੇ ਲੜਾਈ ਵਾਸਤੇ ਭੇਜਿਆ ਤੇ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਇਹ ਦਿਨ ਤੇ ਰਾਤ ਕੂਚ ਕਰ ਕੇ ਪਠਾਣਾਂ ਦੇ ਘੇਰੇ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕਰਨ। ਪਿੱਛੋਂ ਦੀਵਾਨ ਮੋਹਕਮ ਚੰਦ ਨੂੰ ਕਾਫੀ ਫੌਜ ਦੇ ਕੇ ਭੇਜਿਆ। ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੀ ਫੌਜ ਦੇ ਪਾਸ ਰਸਦ ਮੁੱਕ ਚਲੀ ਸੀ। ਰੱਸਿਆਂ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਓਹਨਾਂ ਨੂੰ ਰਸਦ ਪੁਚਾਈ ਗਈ ਤੇ ਬਾਹਰ ਮਾਮੂਲੀ ਜਹੀ ਲੜਾਈ ਸ਼ੁਰੂ ਰੱਖੀ। ਜਦ ਗਰਮੀਆਂ ਜ਼ੋਰ ਦੀਆਂ ਪੈਣ ਲੱਗੀਆਂ ਤੇ ਪਠਾਣ ਥੱਕ ਕੇ ਅਕ ਗਏ। ਤਦ ਦੀਵਾਨ ਮੋਹਕਮ ਚੰਦ ਨੇ ਫੌਜ ਨੂੰ ਨਾਲ ਲੈ ਕੇ ਕਦਮ ਅੱਗੇ ਵਧਾਯਾ। ਅਟਕ ਤੋਂ ੫ ਮੀਲ ਦੀ ਵਿਥ ਤੇ ਹੈਦਰੂ ਦੇ ਮੁਕਾਮ ਤੇ ਬੜੀ ਘਮਸਾਨ ਦੀ ਲੜਾਈ ਹੋਈ। ਦੋਸਤ ਮੁਹੰਮਦ ਖਾਂ ਜੋ ਕਾਬਲ ਦੇ ਵਜ਼ੀਰ ਦਾ ਭਰਾ ਸੀ, ਤੇ ਪਿੱਛੋਂ ਬੜੀ ਮੁਦਤ ਤੱਕ ਕਾਬਲ ਦਾ ਅਮੀਰ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਓਹਨਾਂ ਦਾ ਸਪਾਹ ਸਾਲਾਰ ਸੀ। ਓਸ ਨੇ ਝਟਪਟ ਸਿੱਖਾਂ ਤੇ ਬਾੜ੍ਹ ਸਰ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਦਾ ਜਵਾਬ ਸਿੱਖਾਂ ਵੱਲੋਂ ਵੀ ਮੂੰਹ ਭੰਨਵਾਂ ਮਿਲਿਆ। ਦੂਜੇ ਦਿਨ ਦੀਵਾਨ ਮੋਹਕਮ ਚੰਦ ਨੇ ਫੌਜ ਦੇ ਚਾਰ ਹਿੱਸੇ ਕਰ ਕੇ ਇੱਕ ਕਦਮ ਅੱਗੇ ਪੈਦਲ ਫੌਜ ਨੂੰ ਕੀਤਾ ਤੇ ਓਹਦੀ ਮਦਦ ਵਾਸਤੇ ਗੋਸ਼ੇ ਖਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਤੋਪਖਾਨਾ ਦੇ ਕੇ ਭੇਜਿਆ। ਅਫਗਾਨੀ ਫੌਜ ਜਿਸ ਵਿਚ ਮੁਲਖਯਾ ਬਹੁਤ ਸੀ, ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਸੈਨਾ ਨਾਲ ਹੱਥੋਂ ਹੱਥ ਲੜਨ ਲੱਗੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਦੋਹਾਂ ਧਿਰਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਬਹਾਦਰੀ ਤੇ ਜਵਾਂਮਰਦੀ ਦੇ ਕਰਤੱਵ ਵਿਖਾਏ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਫਤਹ ਖਾਲਸੇ ਦੇ ਹੱਥ ਰਹੀ ਤੇ ਅਫਗਾਨੀ ਫੌਜ ਕਿਲ੍ਹਾ ਛੱਡ ਕੇ ਨੱਸ ਟੁਰੀ। ਇਸ ਕਰ ਕੇ ਦੀਵਾਨ ਮੋਹਕਮ ਚੰਦ ਨੇ ਓਹਨਾਂ ਦਾ ਪਿੱਛਾ ਕਰਨਾ ਉਚਿਤ ਨਾ ਜਾਣ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵੱਲ ਵਾਂਗ ਮੋੜੀ ਤੇ ਫਤਹ ਦੇ ਨਗਾਰੇ ਵਜਾਂਦਾ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਜਾ ਵੜਿਆ। ਓਹਦੇ ਨਾਲ ਅਨਾਜ ਦਾ ੧੦੦੦ ਊਠ ਸੀ, ਜੋ ਫੌਜ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਕਈ ਦਿਨਾਂ ਦੀ ਭੁੱਖੀ ਫੌਜ ਨੂੰ ਰੋਟੀ ਮਿਲੀ। ਉਸ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਬਹੁਤ ਸਾਰਾ ਸਾਮਾਨ ਜਮ੍ਹਾਂ ਕਰ ਕੇ ਆਪ ਲਾਹੌਰ ਗਿਆ, ਜਿੱਥੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਨੇ ਓਹਦੀ ਬੜੀ ਇੱਜ਼ਤ ਕੀਤੀ ਤੇ ਜਾਗੀਰ ਵੀ ਵਧਾ ਦਿੱਤੀ। ਇਸ ਫਤਹ ਨੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨੂੰ ਪੱਕਾ ਤੇ ਮਜਬੂਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਸਾਰੇ ਅਫਗਾਨ ਡਰ ਗਏ ਤੇ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਸਿਰ ਚੁੱਕਣ ਦੀ ਹਿੰਮਤ ਨਾ ਰਹੀ।

੧੧੮. ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੀ ਚੜ੍ਹਾਈ ਰੋਕ ਦਿੱਤੀ

੧੮੭੧ ਨੂੰ ਮਹਾਰਾਜਾ ਨੇ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਅਟਕ ਦੀ ਫਤਹ ਦੇ ਕਾਰਨ ਖਾਲਸੇ ਦੇ ਹੌਂਸਲੇ ਵਧੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਪਹਿਲਾਂ ਦੀਪਮਾਲਾ ਦਾ ਅਸ਼ਨਾਨ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਕੀਤਾ ਤੇ ਇੱਥੇ ਸਾਰੇ ਸਿੰਘ ਵਕੀਲਾਂ ਨੇ ਹਾਜ਼ਰ ਹੋ ਕੇ ਤੋਹਫੇ ਦਿੱਤੇ। ਹਦਬੰਦੀ ਤੇ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਦੀ ਦੋਸਤੀ ਕਾਇਮ ਰੱਖਣ ਦਾ ਇਕਰਾਰ ਕੀਤਾ ਤੇ ਸਭ ਧਿਰਾਂ ਚਲੀਆਂ ਗਈਆਂ। ਭਵਾਨੀ ਦਾਸ ਕਿਲ੍ਹਾ ਹਰੀਪੁਰ ਨੂੰ ਫਤਹ ਕਰ ਕੇ ਆਇਆ। ਮਹਾਰਾਜੇ ਨੇ ਇਸ ਖੁਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਦੀਪਮਾਲਾ ਕੀਤੀ ਤੇ ਸਰਦਾਰ ਭੂਪ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਜੋ ਕੈਦ ਵਿੱਚ ਸੀ, ਕੁਝ ਜਾਗੀਰ ਦੇ ਕੇ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਹੀ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਕਸ਼ਮੀਰ ਤੇ ਚੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ। ਸ਼ਾਹਜ਼ਾਦਾ ਖੜਗ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਸੈਨਾਪਤੀ ਨੀਯਤ ਕਰ ਕੇ ਭੇਜਿਆ। ਸਾਰੇ ਪਹਾੜੀ ਰਾਜਿਆਂ ਨੂੰ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਨਾਲ ਜਾਓ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਆਪ ਜਵਾਲਾਮੁਖੀ ਵੱਲ ਦੀ ਸੈਰ ਕਰਦਾ ਸਿਆਲਕੋਟ ਪੁੱਜਾ। ਇੱਥੇ ਇਸ ਨੇ ਸਾਰੇ ਪਹਾੜੀ ਰਾਜਿਆਂ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਲਈ। ਜਦ ਇਹ ਸਾਰੀ ਫੌਜ ਦਰਯਾਏ ਜੇਹਲਮ ਤੋਂ ਲੰਘ ਕੇ ਰੋਹਤਾਸ ਪਾਸ ਅੱਪੜੀ, ਤਦ ਮਹਾਰਾਜੇ ਨੂੰ ਖ਼ਬਰ ਮਿਲੀ ਕਿ ਦਰਾ ਪੀਰ ਪੰਜਾਲ ਤੇ ਬਰਫ ਪਈ ਹੋਈ ਹੈ, ਇਸ ਵਾਸਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰ ਜਾਣ ਦਾ ਖ਼ਿਆਲ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ।

ਖਬਰ ਮਿਲੀ ਕਿ ਕਾਬਲ ਦਾ ਵਜ਼ੀਰ ਫਤਹ ਖਾਂ ਫੌਜ ਲੈ ਕੇ ਅਟਕ ਦਾ ਕਿਲ੍ਹਾ ਛੁਡਾਣ ਵਾਸਤੇ ਆ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਮਹਾਰਾਜੇ ਨੇ ਸਾਹਜਾਦਾ ਖੜਗ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਫੌਜ ਦੇ ਕੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਲਈ ਭੇਜਿਆ। ਸਰਦਾਰ ਦਲ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਆਪਣੀ ਸੈਨਾ ਲੈ ਕੇ ਮਖਡ ਨੂੰ ਫਤਹਿ ਕਰਨ ਵਾਸਤੇ ਜਾਏ। ਦੀਵਾਨ ਮੋਹਕਮ ਚੰਦ ਨੂੰ ਫੌਜ ਲੈ ਕੇ ਰਾਵਲਪਿੰਡੀ ਠਹਿਰਨ ਦਾ ਹੁਕਮ ਹੋਇਆ ਤੇ ਬਾਕੀ ਦੀ