ਫੌਜ ਲਾਹੌਰ ਵਾਪਸ ਭੇਜ ਦਿੱਤੀ। ਇਸ ਰਾਹ ਆਪ ਮਹਾਰਾਜਾ ਪਿੰਡ ਦਾਦਨ ਖਾਂ, ਖੀਵੜਾ, ਲੂਣ ਮਿਆਣੀ ਫਿਰਦਾ ਲੂਣ ਦੀਆਂ ਖਾਣਾਂ ਵੇਖਦਾ ਕਟਾਂਸ ਤੋਂ ਹੋਂਦਾ ਹੋਇਆ ਲਾਹੌਰ ਪੁੱਜਾ।
੧੧੯. ਮਖਡ ਦੀ ਫਤੇਹ
ਸਰਦਾਰ ਦਲ ਸਿੰਘ ਨੇ ਜਦ ਫੌਜ ਲੈ ਕੇ ਮਖੜ ਤੇ ਚੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ ਤਦ ਉੱਥੋਂ ਦੇ ਹਾਕਮ ਦਾਦਨੀ ਖਾਂ ਨੇ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕਰਨਾ ਚਾਹਿਆ, ਕਿੰਤੂ ਖਾਲਸੇ ਦੀ ਫੌਜ ਨੇ ਛੇਤੀ ਹੀ ਉਹਦੇ ਛੱਕੇ ਛੁਡਾ ਦਿੱਤੇ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਉਹ ਮੈਦਾਨ ਛੱਡ ਕੇ ਨੱਸ ਗਿਆ। ਮਖਡ ਫਤੇ ਹੋਣ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਜਦ ਮਹਾਰਾਜਾ ਸਾਹਿਬ ਪਾਸ ਪੁੱਜੀ ਤਦ ਆਪਣੇ ਸਰਦਾਰ ਦਲ ਸਿੰਘ ਦੀ ਸੇਵਾ ਤੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਉੱਥੋਂ ਦਾ ਕਿਲ੍ਹੇਦਾਰ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ।
੧੨੦. ਵਜ਼ੀਰ ਖਾਂ ਦੀ ਮੁਲਤਾਨ ਤੇ ਚੜ੍ਹਾਈ
ਮੁਲਤਾਨ ਦੇ ਨਵਾਬ ਮੁਜੱਫਰ ਖਾਂ ਨੇ ਖ਼ਬਰ ਦਿੱਤੀ ਕਿ ਕਾਬਲ ਦਾ ਵਜ਼ੀਰ ਫਤਹ ਖਾਂ ਫੌਜ ਲੈ ਕੇ ਕਾਲਾ ਬਾਗ਼ ਤੱਕ ਅੱਪੜ ਗਿਆ ਹੈ। ਓਹਦਾ ਖ਼ਿਆਲ ਹੈ ਕਿ ਮੁਲਤਾਨ ਤੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ ਜਾਏ। ਮੁਲਤਾਨ ਬੜੀ ਮੁਦਤ ਤੋਂ ਲਾਹੌਰ ਦਰਬਾਰ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹੈ। ਇਸ ਵਾਸਤੇ ਮਦਦ ਦਾ ਆਸਵੰਦ ਹਾਂ।
ਮਹਾਰਾਜਾ ਨੇ ਇਹ ਚਿੱਠੀ ਪੁੱਜਦੇ ਹੀ ਸਾਹਜ਼ਾਦਾ ਖੜਕ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਫੌਜ ਦੇ ਕੇ ਓਹਦਾ ਰਾਹ ਰੋਕਣ ਲਈ ਭੇਜਿਆ। ਜਦ ਫਤਹ ਖਾਂ ਨੂੰ ਖ਼ਬਰ ਮਿਲੀ ਕਿ ਮੁਲਤਾਨ ਦੇ ਨਵਾਬ ਦੀ ਮਦਦ ਲਈ ਲਾਹੌਰ ਦਰਬਾਰ ਦੀ ਫੌਜ ਆ ਗਈ ਹੈ ਤਦ ਪਿਛਲੇ ਪੈਰੀਂ ਹੀ ਉੱਥੋਂ ਵਾਪਸ ਮੁੜ ਗਿਆ।
੧੨੧. ਕਸ਼ਮੀਰ ਤੇ ਦੂਜੀ ਵਾਰ ਦੀ ਚੜ੍ਹਾਈ
ਹੁਣ ਫਿਰ ਮਹਾਰਾਜਾ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਕਸ਼ਮੀਰ ਤੇ ਹਮਲੇ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਸ਼ਾਹਜਾਦਾ ਖੜਗ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਕਿ ਆਪ ਫੌਜ ਲੈ ਕੇ ਸਿਆਲਕੋਟ ਪੁੱਜੋ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਸਾਰੇ ਪਹਾੜੀ ਰਾਜਿਆਂ ਤੇ ਮਾਤੈਹਤ ਸਰਦਾਰਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਚਿੱਠੀਆਂ ਗਈਆਂ ਕਿ ਆਪਣੀ ਸੈਨਾ ਲੈ ਕੇ ਸਿਆਲਕੋਟ ਪੁੱਜ ਜਾਣ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਨੇ ਸਿਆਲਕੋਟ ਅੱਪੜ ਕੇ ਸਾਰੀ ਫੌਜ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਅੱਖੀਂ ਡਿੱਠਾ। ਦੀਵਾਨ ਮੋਹਕਮ ਚੰਦ ਆਪ ਬੀਮਾਰ ਸੀ। ਇਸ ਕਰ ਕੇ ਇਸ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ, ਕਿੰਤੂ ਆਪਣੇ ਮੁਤਬੰਨਾ ਰਾਮ ਦਿਆਲ ਨੂੰ ਜਿਸ ਦੀ ਉਮਰ ੨੨ ਸਾਲ ਦੀ ਸੀ, ਫੌਜ ਦੇ ਨਾਲ ਘੱਲ ਦਿੱਤਾ।
ਜਦ ਭਿੰਬਰ, ਸੈਦਾ ਬਾਦ, ਨੌਸ਼ੈਹਰਾ, ਝੰਗ ਸਰਾਏ ਹੁੰਦੇ ਹੋਏ ਰਾਜੋੜੀ ਪੁੱਜੇ, ਤਦ ਇੱਥੋਂ ਦੇ ਹਾਕਮ ਅਗਰ ਖਾਂ ਨੇ ਬੜੀ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਵਾਗਤ ਕੀਤਾ। ਮਹਾਰਾਜੇ ਨੇ ਕਸ਼ਮੀਰ ਜਾਣ ਦਾ ਸੁਖੱਲਾ ਰਾਹ ਪੁੱਛਿਆ। ਅਗਰ ਖਾਂ ਨੇ ਬੜੀ ਬੇਈਮਾਨੀ ਤੇ ਧੋਖੇ ਦਾ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ਮਹਾਰਾਜੇ ਨੂੰ ਫੌਜ ਦੋ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਕਰ ਕੇ ਭੇਜਣ ਦੀ ਸਲਾਹ ਦਿੱਤੀ ਤੇ ਫੌਜ ਦਾ ਓਹ ਹਿੱਸਾ ਜੋ ਮਹਾਰਾਜਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਜਾਣਾ ਸੀ, ਉਸ ਨੂੰ ਸ਼ਿਵ ਮੈਦਾਨ ਹੋ ਕੇ ਪੁਣਛ ਪੁਜਣ ਦਾ ਰਾਹ ਦੱਸਿਆ, ਦੂਜੇ ਜੱਥੇ ਨੂੰ ਬਹਿਰਾਮ ਗਲਾਂ ਹੋ ਕੇ ਜਾਣ ਵਾਸਤੇ ਕਿਹਾ।
ਬਹਿਰਾਮ ਗੱਲਾਂ ਵੱਲ ਜੋ ਫੌਜ ਗਈ, ਓਹਦਾ ਸੈਨਾਪਤੀ ਰਾਮ ਦਿਆਲ ਨੀਯਤ ਹੋਇਆ। ਓਸ ਦੇ ਨਾਲ ਸਰਦਾਰ ਦਲ ਸਿੰਘ, ਜਮਾਂਦਾਰ ਖ਼ੁਸ਼ਹਾਲ ਸਿੰਘ ਤੇ ਗੋਸ਼ਖਾਂ ਤੋਪਖਾਨੇ ਦਾ ਅਫਸਰ ਮਿਤ ਸਿੰਘ ਤੇ ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸਰਦਾਰ ਤੇ ਜਾਗੀਰਦਾਰ ਭੇਜੇ ਤੇ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਸਰਦਾਰ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲਵਾ ਤੇ ਨਿਹਾਲ ਸਿੰਘ ਅਟਾਰੀ ਵਾਲਾ ਨੀਯਤ ਕੀਤੇ ਗਏ।
ਤਿੰਨ ਦਿਨਾਂ ਪਿੱਛੋਂ ਜਦ ਇਹ ਫੌਜ ੧੮ ਜੂਨ ੧੮੧੪ ਈਸਵੀ ਨੂੰ ਬਹਿਰਾਮ ਗਲਾਂ ਅੱਪੜੀ, ਤਦ ਓਥੋਂ ਦੀ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਬੈਠੀ ਫੌਜ ਨੇ ਟਾਕਰਾ ਕੀਤਾ, ਕਿੰਤੂ ਖਾਲਸੇ ਨੇ ਇੱਕ ਹੌਲੇ ਵਿੱਚ ਓਹਨਾਂ ਨੂੰ ਨਸਾ ਦਿੱਤਾ। ਕੁਝ ਥੋੜ੍ਹੀ ਜਹੀ ਫੌਜ ਇੱਥੇ ਛੱਡ ਕੇ ਪਹਾੜੀਆਂ ਤੋਂ ਵੀ ਪਠਾਣਾਂ ਨੂੰ ਧਕ ਦਿੱਤਾ। ਜਦ ਇਥੋਂ ਕੂਚ ਕਰ ਕੇ ਹਰੀਪੁਰ ਦੇ ਪਾਸ ਫੌਜ ਅਪੜੀ, ਤਦ ੨੨ ਜੁਲਾਈ ਨੂੰ ਦੁਸ਼ਮਣ ਦੀ ਫੌਜ ਨਾਲ ਟਾਕਰਾ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ
