ਵੀ ਖਾਲਸੇ ਨੇ ਵੈਰੀ ਦੇ ਖੂਬ ਦੰਦ ਖੱਟੇ ਕੀਤੇ ਤੇ ਸਪੇਨ ਦੇ ਪਾਸ ਤੱਕ ਓਹਨਾਂ ਨੂੰ ਨਸਾਂਦੇ ਲਈ ਗਏ। ੨੪ ਤਰੀਕ ਨੂੰ ਸਰਦਾਰ ਖੜਕ ਸਿੰਘ ਦੀ ਫੌਜ ਦਾ ਇੱਕ ਦਸਤਾ ਜਿਸ ਦਾ ਅਫਸਰ ਜੀਵਨ ਮਲ ਸੀ, ਅੱਗੇ ਕਰ ਕੇ ਖਾਸ ਸਪੇਨ ਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਅਜ਼ੀਮ ਖਾਂ ਦਾ ਭਰਾ ਸਕੂਰ ਖਾਂ ਨੇ ਡਟ ਕੇ ਟਾਕਰਾ ਕੀਤਾ, ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਫੌਜ ਬੜੀ ਜਵਾਂਮਰਦੀ ਨਾਲ ਲੜੀ। ਇੰਨੇ ਨੂੰ ਮੀਂਹ ਆ ਗਿਆ ਤੇ ਬਰਫ ਪੈਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਈ ਤੇ ਹਵਾ ਤੇਜ ਹੋ ਗਈ। ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਇਹ ਸਰਦੀ ਅੱਗੇ ਕਿੱਥੇ ਵੇਖੀ ਸੀ? ਬੜੀ ਮੁਸ਼ਕਲ ਵਿੱਚ ਫਸ ਗਏ। ਹੱਥਾਂ ਪੈਰਾਂ ਹਲਣੋਂ ਜਵਾਬ ਦੇ ਦਿੱਤਾ। ਪਠਾਣ ਸਰਦ ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਸਨ। ਓਹਨਾਂ ਦੀ ਬਣ ਆਈ। ਓਹਨਾਂ ਜ਼ੋਰ ਦੇ ਨਾਲ ਧਾਵਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਸਿੰਘ ਇੱਕ ਸਰਦੀ ਤੋਂ ਘਾਬਰੇ ਹੋਏ ਦੂਜੇ ਰਾਹ ਤੋਂ ਅਨਜਾਣ ਸੀ, ਇਸ ਕਰ ਕੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਬਹੁਤ ਨੁਕਸਾਨ ਹੋਇਆ। ਜੀਵਣ ਮੱਲ ਤੇ ਸਰਦਾਰ ਫਤਹ ਸਿੰਘ ਆਦਿਕ ਕਈ ਮਸ਼ਹੂਰ ਸਰਦਾਰ ਮਾਰੇ ਗਏ। ਰਾਮ ਦਿਆਲ ਨੇ ਆਪ ਕੁਝ ਸਰਦਾਰਾਂ ਨਾਲ ਸ੍ਰੀ ਨਗਰ ਦੇ ਪਾਸ ਜਾ ਡੇਰਾ ਲਾਇਆ।

ਉਧਰ ਦੂਜੀ ਫੌਜ ਦਾ ਵੀ ਜੋ ਖ਼ਾਸ ਮਹਾਰਾਜਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਨਾਲ ਪੁਣਛ ਵੱਲ ਗਈ ਸੀ, ਇਹ ਹੀ ਹਾਲ ਹੋਇਆ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰਾਜੋੜੀ ਵਿੱਚ ਹੀ ਬਰਖਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਜਾਣ ਕਰ ਕੇ ੨੬ ਜੂਨ ਤੱਕ ਇੱਥੇ ਹੀ ਠਹਿਰਨਾ ਪਿਆ। ਫਿਰ ਜਦ ਅੱਗੇ ਵਧੇ ਤਾਂ ਪੁਣਛ ਤੇ ਮੰਡੀ ਫਤਹ ਕਰ ਚੁੱਕਣ ਦੇ ਮਗਰੋਂ ਸਰਦੀ ਬਹੁਤ ਜ਼ੋਰ ਦੀ ਹੋ ਗਈ। ਸ਼ਿਵ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਅੱਪੜਨ ਤੇ ਸਰਦੀ ਇੰਨੀ ਤੇਜ਼ ਹੋ ਗਈ ਕਿ ਫੌਜ ਦੇ ਹੱਥ ਪੈਰ ਸੰਨ ਹੋ ਰਹੇ ਸਨ। ਇੱਥੇ ਰਾਮ ਦਿਆਲ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਪੁੱਜੀ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ੫ ਹਜ਼ਾਰ ਸਵਾਰਾਂ ਨੂੰ ਸਰਦਾਰ ਰਾਮ ਸਿੰਘ ਤੇ ਕੁਤਬਦੀਨ ਖਾਂ ਕਸੂਰ ਵਾਲੇ ਦੇ ਨਾਲ ਰਾਮ ਦਿਆਲ ਦੀ ਮਦਦ ਲਈ ਭੇਜਿਆ, ਕਿੰਤੂ ਸਰਦੀ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵੀ ਪੇਸ਼ ਨਹੀਂ ਗਈ। ਅਜੇਰੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਮਹਾਰਾਜੇ ਨੇ ਇਹ ਚੰਗਾ ਸਮਝਿਆ ਕਿ ਅੱਗੇ ਜਾਣ ਨਾਲੋਂ ਵਾਪਸ ਲਾਹੌਰ ਪੁੱਜੀਏ। ਇਸ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਮਹਾਰਾਜਾ ਦੇ ਕਈ ਸਰਦਾਰ ਕੰਮ ਆਏ। ਸਰਦਾਰ ਦਲ ਸਿੰਘ ਮਾਨ, ਗੁਰਬਖਸ਼ ਸਿੰਘ ਧਾਰੀ ਤੇ ਮਿਤ ਸਿੰਘ ਬੰਧਾਨੀਆਂ ਆਦਿਕ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀ ਫੌਜ ਨਾਲ ਰਣਛੇਤ੍ਰ ਵਿੱਚ ਵੈਰੀ ਦੇ ਆਹੂ ਲਾਂਹਦੇ ਸਦਾ ਲਈ ਸੌਂ ਗਏ।

ਰਾਮ ਦਿਆਲ ਦੇ ਪਾਸ ਜੋ ਫੌਜ ਸੀ, ਉਸ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਨਗਰ ਦੇ ਪਾਸ ਜੰਗ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਨੇੜੇ ਤੇੜੇ ਦੇ ਜਿੰਨੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਸਰ ਕੱਢਦੇ ਸੀ, ਸਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਤਲਵਾਰ ਦੇ ਘਾਟ ਉਤਾਰ ਦਿੱਤਾ। ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੇ ਹਾਕਮ ਅਜ਼ੀਮ ਖਾਂ ਨੇ ਲਾਹੌਰ ਦਰਬਾਰ ਨੂੰ ਕਈ ਤੋਹਫੇ ਭੇਜ ਕੇ ਖਾਸ ਸ਼ਰਤਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਅਧੀਨਤਾ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤੀ ਤੇ ਰਾਮ ਦਿਆਲ ਖਾਲਸਾ ਫੌਜ ਨੂੰ ਨਾਲ ਲੈ ਕੇ ਲਾਹੌਰ ਵਾਪਸ ਆ ਗਿਆ।

੧੨੨. ਦੀਵਾਨ ਮੋਹਕਮ ਚੰਦ ਦਾ ਚਲਾਣਾ

ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੀ ਫਤੇਹ ਤੋਂ ਥੋੜ੍ਹੇ ਹੀ ਦਿਨ ਪਿੱਛੋਂ ਦੀਵਾਨ ਮੋਹਕਮ ਚੰਦ ੧੫ ਕੱਤਕ ੧੮੭੧ ਨੂੰ ਚਲਾਣਾ ਕਰ ਗਿਆ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਨੂੰ ਮੋਹਕਮ ਚੰਦ ਦੇ ਚਲਾਣੇ ਦਾ ਬੜਾ ਸ਼ੋਕ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਨੇ ਕਈ ਜੰਗਾਂ ਤੇ ਯੁੱਧਾਂ ਵਿੱਚ ਬੜੀ ਬਹਾਦਰੀ ਨਾਲ ਦੁਸ਼ਮਣ ਦਾ ਟਾਕਰਾ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਨੇ ਇਸ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਮੋਤੀ ਰਾਮ ਨੂੰ ਫਲੌਰ ਦਾ ਕਿਲ੍ਹਾ ਦੇ ਕੇ ਉੱਥੋਂ ਦਾ ਕਿਲ੍ਹੇਦਾਰ ਨੀਯਤ ਕੀਤਾ ਤੇ ਮੋਹਕਮ ਚੰਦ ਦੇ ਪੋਤਰੇ ਰਾਮ ਦਿਆਲ ਨੂੰ ਜਿਸ ਨੇ ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੀ ਜੰਗ ਵਿਚ ਦਾਨਾਈ, ਹੌਸਲਾ ਤੇ ਬਹਾਦਰੀ ਵਿਖਾਈ ਸੀ, ਫੌਜ ਵਿਚ ਆਲ੍ਹਾ ਅਫਸਰ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ।

ਕੁਝ ਦਿਨ ਮਹਾਰਾਜਾ ਸਾਹਿਬ ਸ਼ਾਲਾਮਾਰ ਬਾਗ਼ ਰਹੇ ਤੇ ਫਿਰ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਜੀ ਆ ਗਏ। ਇੱਥੇ ਅਬਦੁਲ ਨਬੀ ਖਾਂ ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ਾਂ ਦਾ ਵਕੀਲ ਵਾਇਸਰਾਏ ਹਿੰਦ ਤੇ ਸਰ ਡੇਵਡ ਅਖਤਰ ਲੋਨੀ ਸਾਹਿਬ ਵੱਲੋਂ ਮ੍ਰਿਤਾਨੇ ਦੀਆਂ ਚਿੱਠੀਆਂ ਲਿਆਯਾ ਸੀ, ਮਿਲਿਆ ਤੇ ਇੱਕ ਹਜ਼ਾਰ ਰੁਪਯਾ ਦਾ ਸਿਰੋਪਾ ਦੇ ਕੇ ਵਾਪਸ ਭੇਜਿਆ।