੧੨੩. ਅਕਾਲੀ ਫੂਲਾ ਸਿੰਘ

ਅਕਾਲੀ ਫੂਲਾ ਸਿੰਘ ਮਾਲਵੇ ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਬੜਾ ਬਹਾਦਰ ਜਤੀ ਸਤੀ ਹਠੀ ਤੇ ਪੱਕਾ ਸਿੰਘ ਸੀ। ਇਸ ਦੀ ਇਸ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਵਧੀ ਹੋਈ ਤਾਕਤ ਵੇਖ ਮਹਾਰਾਜਾ ਨੇ ਦੀਵਾਨ ਮੋਤੀ ਰਾਮ ਨੂੰ ਫਲੌਰ ਭੇਜਿਆ ਕਿ ਅਕਾਲੀ ਜੀ ਨੂੰ ਲਾਹੌਰ ਭੇਜ ਦੇਵੋ। ਸੋ ਦੀਵਾਨ ਮੋਤੀ ਰਾਮ ਦੇ ਕਹਿਣ ਤੇ ਅਕਾਲੀ ਫੂਲਾ ਸਿੰਘ ਜੀ ਕੁਝ ਹੋਰ ਅਕਾਲੀ ਸਿੰਘਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਲਾਹੌਰ ਅੱਪੜੇ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਨੇ ਅਕਾਲੀ ਫੂਲਾ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਸਾਰੀ ਅਕਾਲੀ ਸੈਨਾ ਦਾ ਸੈਨਾਪਤੀ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ।

੧੨੪. ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਤੇ ਗੋਰਖਿਆਂ ਦਾ ਜੰਗ

ਮਹਾਰਾਜਾ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਖ਼ਬਰ ਮਿਲੀ ਕਿ ਅਮਰ ਸਿੰਘ ਥਾਪਾ ਨੇ ਸਤਲੁਜ ਪਾਰ ਦੇ ਪਹਾੜੀ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ਾਂ ਨਾਲ ਜੰਗ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਨੇ ਫਕੀਰ ਅਜ਼ੀਜ਼ੁਦੀਨ ਨੂੰ ਫੌਜ ਦੇ ਕੇ ਭੇਜਿਆ, ਕਿੰਤੂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਉੱਥੇ ਅੱਪੜਨ ਤੇ ਇਸ ਫੌਜ ਦੀ ਲੋੜ ਨਾ ਰਹੀ।

੧੨੫. ਰਾਮਗੜ੍ਹੀਆ ਮਿਸਲ ਦਾ ਅੰਤ

ਇਸੇ ਸਾਲ ਸਰਦਾਰ ਜੋਧ ਸਿੰਘ ਦੇ ਚਲਾਣੇ ਨਾਲ ਹੀ ਰਾਮਗੜ੍ਹੀਆ ਦੀ ਮਿਸਲ ਵੀ ਮੁੱਕ ਗਈ ਅਰਥਾਤ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਾਰਾ ਇਲਾਕਾ ਲਾਹੌਰ ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਗਿਆ। ਰਾਜੋੜੀ ਦੇ ਹਾਕਮ ਨੇ ਕਸ਼ਮੀਰ ਦਾ ਰਾਹ ਦੱਸਣ ਵਿੱਚ ਧੋਖਾ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਇਸ ਕਰ ਕੇ ਦੀਵਾਨ ਰਾਮ ਦਿਆਲ ਤੇ ਸਰਦਾਰ ਦੂਲ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਓਹਦੀ ਸੋਧ ਲਈ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪੀਰ ਪੰਜਾਲ ਤੱਕ ਦਾ ਸਾਰਾ ਇਲਾਕਾ ਆਪਣੇ ਕਬਜ਼ੇ ਕਰ ਲਿਆ। ਰਾਜੋੜੀ ਦਾ ਕਾਇਰ ਹਾਕਮ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਵਾਈ ਸੁਣ ਨੱਸ ਟੁਰਿਆ ਤੇ ਕੋਟਲੀ ਵਿੱਚ ਜਾ ਸਿਰ ਲੁਕਾਇਆ। ਕਿੰਤੂ ਫੌਜ ਨੇ ਇਥੋਂ ਵੀ ਪਿੱਛਾ ਕੀਤਾ ਤੇ ਕੋਟਲੀ ਦਾ ਕਿਲ੍ਹਾ ਫਤਹ ਕਰ ਕੇ ਆਪਣੇ ਅਧੀਨ ਕਰ ਲਿਆ। ਹੁਣ ਫੇਰ ਠੰਢਕਾਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਈਆਂ ਸਨ। ਇਸ ਕਰ ਕੇ ਸਰੋਚੇ ਦੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਜਾਣਾ ਮੁਨਾਸਬ ਪ੍ਰਤੀਤ ਨਾ ਹੋਇਆ। ਇੱਥੋਂ ਹੀ ਵਾਪਸ ਮੁੜ ਆਏ।

੧੨੬. ਪੰਡਤ ਦੀਨਾ ਨਾਥ

ਦੀਨਾ ਨਾਥ ਜੋ ਪਿਛੋਂ ਰਾਜਾ ਦੀਨਾਨਾਥ ਦੇ ਨਾਮ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਇਆ। ਇਨ੍ਹੀਂ ਹੀ ਦਿਨੀਂ ਵਿੱਚ ਦਿੱਲੀ ਤੋਂ ਲਾਹੌਰ ਆਇਆ। ਮਹਾਰਾਜੇ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਮਾਲ ਤੇ ਸਿਵਲ ਦੇ ਮਸੂਲ ਆਦਿਕ ਦਾ ਵੱਡਾ ਅਫਸਰ ਬਣਾਇਆ ਤੇ ਪਿੱਛੋਂ ਰਾਜਾ ਦਾ ਖ਼ਿਤਾਬ ਬਖਸ਼ਿਆ।

੧੨੭. ਝੰਗ ਲਯਾ ਪਾਕਪਟਨ ਦਾ ਕਬਜ਼ਾ

੧੮੭੩ ਬਿਕ੍ਰਮੀ ਨੂੰ ਮਹਾਰਾਜਾ ਨੇ ਨੂਰਪੁਰ ਤੇ ਚੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਇਲਾਕੇ ਤੇ ਕਬਜਾ ਕਰ ਕੇ ਝੰਗ ਤੇ ਲਯਾ ਦਾ ਇਲਾਕਾ ਲੈ ਲਿਆ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਸਰਦਾਰ ਫਤੇਹ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਏ ਦੇ ਨਾਲ ਮੁਲਤਾਨ ਤੇ ਬਹਾਵਲਪੁਰ ਵੱਲ ਵਧਿਆ। ਜਦ ਪਾਕਪਟਨ ਪੁੱਜਾ, ਤਦ ਇੱਥੋਂ ਦੇ ਗੱਦੀ ਨਸ਼ੀਨ ਸ਼ੇਖ ਮੁਹੰਮਦ ਯਾਰ ਖਾਂ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਕੁਝ ਅੱਖਾਂ ਵਖਾਈਆਂ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਇਹਦਾ ਇਲਾਕਾ ਜਮਾਂਦਾਰ ਖ਼ੁਸ਼ਹਾਲ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਕਿੰਤੂ ਫਿਰ ਇਸ ਨੇ ਇੱਕ ਘੋੜਾ ਤੇ ਇੱਕ ਜਵਾਹਰਾਤ ਦੇ ਦਸਤੇ ਵਾਲੀ ਜੜਾਊ ਤਲਵਾਰ ਮਹਾਰਾਜੇ ਦੀ ਭੇਟ ਕੀਤੀ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਬਾਬਾ ਫਰੀਦ ਦੀ ਕਬਰ ਦਾ ਇਸ ਨੂੰ ਮੁਜਾਵਰ ਜਾਣ ਇਹਦਾ ਸਾਰਾ ਇਲਾਕਾ ਵਾਪਸ ਦੇ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ੯ ਹਜ਼ਾਰ ਰੁਪਯਾ ਸਾਲ ਦਾ ਖਰਾਜ ਨੀਯਤ ਕੀਤਾ।

੧੨੮. ਬਹਾਵਲ ਪੁਰ ਦਾ ਨਜ਼ਰਾਨਾ

ਇਨ੍ਹਾਂ ਹੀ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਬਹਾਵਲ ਪੁਰ ਦੇ ਸੂਬੇ ਵੱਲੋਂ ਰਾਓ ਕਿਸਨ ਦਾਸ ਵਕੀਲ ਮਹਾਰਾਜਾ ਦੀ ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਹਾਜ਼ਰ ਹੋਇਆ ਤੇ ੮੦ ਹਜ਼ਾਰ ਨਜ਼ਰਾਨੇ ਵਜੋਂ ਭੇਟਾ ਕੀਤਾ ਤੇ ੭੦ ਹਜਾਰ ਸਾਲਾਨਾ ਖਰਾਜ ਦੇਣਾ ਪ੍ਰਵਾਨ ਕਰ ਕੇ ਨਵਾਂ ਇਕਰਾਰਨਾਮਾ ਲਿਖ ਕੇ ਅਧੀਨਤਾ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤੀ।