ਧੂਮ ਧਾਮ ਨਾਲ ਹੋਇਆ ਤੇ ਹਰ ਇੱਕ ਜਾਗੀਰਦਾਰ ਰਈਸ ਨੇ ਸਰਦਾਰ ਖੜਗ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਨਜ਼ਰਾਨਾ ਦਿੱਤਾ।

੧੩੪. ਪਹਾੜੀ ਰਿਆਸਤਾਂ ਦਾ ਦੌਰਾ

ਸੰਮਤ ੧੮੭੪ ਬਿਕ੍ਰਮੀ ਨੂੰ ਮਹਾਰਾਜਾ ਸਾਹਿਬ ਦੁਸਹਿਰਾ ਕਰ ਕੇ ਪਹਾੜੀ ਰਿਆਸਤਾਂ ਦਾ ਦੌਰਾ ਕਰਨ ਵਾਸਤੇ ਲਾਹੌਰ ਤੋਂ ਚਲੇ। ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲੇ ਆਪ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਪੁੱਜੇ। ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਅਸ਼ਨਾਨ ਕਰ ਕੇ ੧੦੦੦) ਭੇਟਾ ਚੜ੍ਹਾਈ ਤੇ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਮਾਧੋ ਪੁਰ ਵਾਲੀ ਨਹਿਰ ਤੋਂ ਇੱਕ ਸ਼ਾਖ ਕੱਢ ਕੇ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਵਿੱਚ ਜਲ ਪਾਇਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਜੋ ਜਲ ਸਦਾ ਹੀ ਬੜੀ ਚੰਗੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਰਹੇ। ਇੱਥੋਂ ਚੱਲ ਕੇ ਅਦੀਨਾ ਬੇਗ ਅੱਪੜੇ। ਉੱਥੇ ਚੰਬਾ ਰਿਆਸਤ ਦੇ ਵਕੀਲ ਨੇ ਹਾਜ਼ਰ ਹੋ ਕੇ ੪੦੦੦ ਰੁਪ੍ਯਾ ਖਰਾਜ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਕਈ ਪੰਛੀ ਜੰਗਲੀ ਪਹਾੜੀ ਜਾਨਵਰ ਚਿੜੀਆ ਘਰ ਲਈ ਦਿੱਤੇ। ਉੱਥੋਂ ਨੂਰਪੁਰ ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੇ ਹੋਏ ਕਾਂਗੜੇ ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਜਵਾਲਾਮੁਖੀ ਪਹਾੜ ਤੇ ਗਏ ਤੇ ਉੱਥੋਂ ਹੇਠ ਲਿਖੀਆਂ ਰਿਆਸਤਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾ ਕੇ ਖਰਾਜ ਵਸੂਲ ਕਰ ਕੇ ਹੋਲੀ ਦੇ ਦਿਨਾਂ ਵਿਚ ਲਾਹੌਰ ਵਾਪਸ ਮੁੜ ਆਏ। ਰਾਜਾ ਈਸ਼ਰੀ ਪ੍ਰਸਾਦ ਮੰਡੀ ਵਾਲੇ ਨੇ ੬੨ ਹਜਾਰ ਖਰਾਜ ਤੇ ੩੦ ਹਜ਼ਾਰ ਨਜ਼ਰਾਨਾ, ਰਾਜਾ ਸੁਕੇਤ ੧੦੦੦੦ ਰੁਪਯਾ ਕੁੱਲੂ ਦਾ ਰਾਜਾ ਬਿਕ੍ਰਮਾ ਸੈਨ ਮਰ ਚੁੱਕਾ ਸੀ। ਓਹਦੇ ਲੜਕੇ ਠਾਕਰ ਦਾਸ ਨੇ ਇੱਕ ਲੱਖ ਰੁਪਯਾ ਦੇ ਕੇ ਆਪਣੇ ਨਾਮ ਰਿਆਸਤ ਕਰਵਾ ਲਈ।

੧੩੫. ਰਾਮਗੜ੍ਹੀਆ ਦੇ ਜ਼ਬਤ ਕੀਤੇ ਇਲਾਕੇ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਤੇ ਮੁਲਤਾਨ ਦੀ ਚੜ੍ਹਾਈ

ਇਸੇ ਸਾਲ ਮਾਘ ਦੇ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਪਹਾੜੀ ਇਲਾਕੇ ਤੋਂ ਮੁੜ ਕੇ ਮਹਾਰਾਜੇ ਨੇ ਫਕੀਰ ਨੂਰਦੀਨ ਨੂੰ ਤਾਂ ਰਾਮਗੜ੍ਹੀਆ ਸਰਦਾਰਾਂ ਦੇ ਜ਼ਬਤ ਕੀਤੇ ਹੋਏ ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕਰਨ ਵਾਸਤੇ ਨੀਯਤ ਕੀਤਾ ਤੇ ਦੀਵਾਨ ਮੋਤੀ ਰਾਮ ਭਵਾਨੀ ਦਾਸ ਪਸ਼ੌਰੀਆ ਤੇ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲੂਆ ਨੂੰ ਮੁਲਤਾਨ ਵਲੋਂ ਖਰਾਜ ਵਸੂਲ ਕਰਨ ਵਾਸਤੇ ਭੇਜਿਆ। ਨਵਾਬ ਮੁਜ਼ਫਰ ਖਾਂ ਨੇ ਖਰਾਜ ਦੇਣ ਦੀ ਜਗ੍ਹਾ ਫੌਜ ਦਾ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕੀਤਾ ਤੇ ਇੰਨੀ ਅੱਗ ਵਸਾਈ ਕਿ ਲਾਹੌਰ ਦੀ ਫੌਜ ਨੇ ਤੰਗ ਆ ਕੇ ਘੇਰਾ ਚੁੱਕ ਲਿਆ ਤੇ ਵਾਪਸ ਲਾਹੌਰ ਆ ਗਈ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੁੜਨ ਕਰ ਕੇ ਭਵਾਨੀਦਾਸ ਤੇ ਬੜਾ ਗੁੱਸਾ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤਾ ਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੁੜਨਾ ਓਹਦੀ ਕਮਜੋਰੀ ਦੱਸੀ ਤੇ ਕੈਦ ਕਰ ਕੇ ੧੦ ਹਜ਼ਾਰ ਰੁਪ੍ਯਾ ਜੁਰਮਾਨਾ ਕੀਤਾ।

੧੩੬. ਸ਼ਾਹਜ਼ਾਦਾ ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਦਾ ਹਜ਼ਾਰੇ ਦਾ ਇਲਾਕਾ ਫਤੇਹ ਕਰਨਾ

ਇਨ੍ਹਾਂ ਹੀ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਰਾਏਜ਼ਾਦਾ ਪਿੰਡੀਦਾਸ ਦੀ ਰਾਹੀਂ ਮਾਨਕੇਰਾਂ ਦੇ ਨਵਾਬ ਦੇ ਨਾਲ ਇਕਰਾਰਨਾਮਾ ਹੋਇਆ, ਜਿਸ ਦੇ ਨਾਲ ੮੦ ਹਜ਼ਾਰ ਰੁਪਯੇ ਸਾਲਾਨਾ ਤੇ ਲੋੜ ਵੇਲੇ ਚੰਗੇ ਚੰਗੇ ਘੋੜੇ ਤੇ ਊਠ ਦੇਣ ਦਾ ਇਕਰਾਰ ਹੋਇਆ। ਫਿਰ ਮਹਾਰਾਜਾ ਨੇ ਸ਼ਾਹਜ਼ਾਦਾ ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਤੇ ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ ਦੋਨਾਂ ਭਰਾਵਾਂ ਨੂੰ ਹਜ਼ਾਰੇ ਦੀ ਲੜਾਈ ਵਾਸਤੇ ਭੇਜਿਆ ਕਿਉਂਕਿ ਉੱਥੋਂ ਦੇ ਰਈਸ ਮੁਹੰਮਦ ਖਾਂ ਨੇ ਅਟਕ ਦੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਬੈਠੇ ਸਰਦਾਰ ਹੁਕਮ ਸਿੰਘ ਚਿਮਨੀ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਤੰਗ ਕਰ ਰੱਖਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਹਜ਼ਾਰੇ ਦੇ ਖਾਨ ਨਾਲ ਸਾਰੇ ਕਬੀਲੇ ਮਜ੍ਹਬੀ ਜੰਗ ਸਮਝ ਕੇ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਗਏ, ਕਿੰਤੂ ਸ਼ਾਹਜ਼ਾਦਾ ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਸੂਰਮਿਆਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਕਿਸੇ ਦੀ ਪੇਸ਼ ਨਾ ਗਈ। ਇੱਕ ਇੱਕ ਦੇ ਨਾਲ ਡੱਟ ਕੇ ਟਾਕਰਾ ਕੀਤਾ। ਐਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਮੁਹੰਮਦ ਖਾਂ ਓਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਖ਼ਾਸ ਸਰਦਾਰ ਵੀ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ। ਸੱਯਦ ਅਹਿਮਦ ਖਾਂ ਓਹਦੇ ਵੱਡੇ ਪੁੱਤ੍ਰ ਨੇ ਅਧੀਨ ਹੋਣਾ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰ ਲਿਆ ਤੇ ਸਜ਼ਾ ਵਜੋਂ ੫੦ ਹਜ਼ਾਰ ਦੀ ਥਾਂ ੭੫ ਹਜਾਰ ਰੁਪ੍ਯਾ ਅੱਗੋਂ ਵਾਸਤੇ ਲਾਹੌਰ ਦਰਬਾਰ ਨੂੰ ਖਰਾਜ ਦੇਣਾ ਮੰਨ ਲਿਆ। ਇਸ ਫਤਹ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਸੁਣ ਕੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਨੇ ਲਾਹੌਰ ਬੜੀ ਖੁਸ਼ੀ ਮਨਾਈ।