੧੩੭. ਸ਼ਾਹਜ਼ਾਦਾ ਖੜਕ ਸਿੰਘ ਦੀ ਮੁਲਤਾਨ ਤੇ ਚੜ੍ਹਾਈ

੧੮੭੫ ਬਿਕ੍ਰਮੀ ਦੇ ਅਖੀਰ ਤੇ ੧੮੧੮ ਈਸਵੀ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਕੁੱਲ ਬਾਰ ਬਰਾਦਾਰੀ ਤੇ ਰਸਦ ਦਾ ਸਮਾਨ ਬਹੁਤ ਸਾਰਾ ਇਕੱਠਾ ਕਰ ਕੇ ਸ਼ਾਹਜਾਦਾ ਖੜਕ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ੨੫ ਹਜਾਰ ਫੌਜ ਦੇ ਕੇ ਮੁਲਤਾਨ ਭੇਜਿਆ, ਮਿਸਰ ਦੀਵਾਨ ਚੰਦ ਜੋ ਆਪਣੀ ਬਹਾਦਰੀ ਦੇ ਕਾਰਨ ਮਸ਼ਹੂਰ ਤੇ ਕੁਲ ਤੋਪਖਾਨਿਆਂ ਦਾ ਵੱਡਾ ਅਫਸਰ ਸੀ, ਜਮਜਮਾਂ ਤੋਪ ਦੇ ਕੇ ਨਾਲ ਭੇਜਿਆ ਤੇ ਤਾਕੀਦ ਕੀਤੀ ਕਿ ਬਿਨਾਂ ਫਤਹ ਕੀਤੇ ਦੇ ਵਾਪਸ ਨਾ ਮੁੜਨਾ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਇਸ ਗੱਲ ਤੋਂ ਬੇਖਬਰ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਿ ਮੁਸਲਮਾਨ ਇਸ ਲੜਾਈ ਨੂੰ ਮਜ਼ਹਬੀ ਰੰਗ ਦੇ ਲੈਣਗੇ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਅਜੇਹੇ ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਬੜੀ ਦੂਰ ਦੀ ਸੋਚਦਾ ਸੀ। ਅਜਿਹੀਆਂ ਗੋਲਾਂ ਰੋਕਣ ਦਾ ਵੀ ਓਹਨੂੰ ਖੂਬ ਢੰਗ ਯਾਦ ਸੀ। ਇੱਕ ਪਾਸੇ ਤਾਂ ਮੁਲਤਾਨ ਤੇ ਚੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ ਤੇ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਅਹਿਮਦ ਖਾਂ ਸਿਆਲ ਜੋ ਕੁਝ ਚਿਰ ਤੋਂ ਕੈਦ ਸੀ, ਰਿਹਾ ਕਰ ਕੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਮੈਰੋਵਾਲ ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ੧੨ ਹਜ਼ਾਰ ਦਾ ਜਾਗੀਰਦਾਰ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਨੇਕ ਚਲਨੀ ਦੀ ਸ਼ਰਤ ਤੇ ਓਹਦੇ ਨਿੱਕੇ ਲੜਕੇ ਅਨਾਇਤ ਖਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪਾਸ ਰੱਖਿਆ। ਓਧਰ ਫੌਜ ਨੇ ਮੁਲਤਾਨ ਦੇ ਲਾਗੇ ਅੱਪੜ ਕੇ ਇੱਕ ਕਾਫੀ ਰਕਮ ਨਜ਼ਰਾਨਾ ਤੇ ਬਹੁਮੁੱਲੇ ਘੋੜਿਆਂ ਦੀ ਮੰਗ ਕੀਤੀ।

ਨਵਾਬ ਨੇ ਇਹ ਗੱਲ ਮੰਨਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕੀਤਾ ਤੇ ਇੱਕ ਇਸ਼ਤਿਹਾਰ ਕੱਢਿਆ ਕਿ ਇਹ ਦੀਨੀ ਲੜਾਈ ਹੈ, ਹਰ ਇੱਕ ਮੁਸਲਮਾਨ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਹਥ੍ਯਾਰ ਲੈ ਕੇ ਮੇਰੀ ਮਦਦ ਵਾਸਤੇ ਅੱਪੜਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਮੁਸਲਮਾਨ ਗੋਲਾਂ ਦੇ ਗੋਲ ਬਣਾ ਕੇ ਆ ਗਏ। ਇਧਰ ਸਿੱਖ ਵੀ ਮੁਜਫਰਗੜ੍ਹ ਤੇ ਖਾਨਗੜ੍ਹ ਫਤਹ ਕਰ ਕੇ ਮੁਲਤਾਨ ਅੱਪੜੇ ਤੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਪਾਸੀਂ ਘੇਰਾ ਪਾ ਲਿਆ ਤੇ ਅੱਗ ਵਸਾਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਮੁਜੱਫਰ ਖਾਂ ਨੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਬੰਦ ਕਰ ਕੇ ਗੋਲੀ ਬਾਰੂਦ ਨਾਲ ਜਵਾਬ ਦੇਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਕਈ ਦਿਨਾਂ ਤੱਕ ਲਗਾਤਾਰ ਲੜਾਈ ਹੋਂਦੀ ਰਹੀ। ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਗੋਲਿਆਂ ਨੇ ਦੀਵਾਰ ਵਿਚ ਕਈ ਜਗ੍ਹਾ ਤੇ ਰਾਹ ਬਣਾ ਲਏ ਸਨ। ਇਸ ਕਰ ਕੇ ਫਰਵਰੀ ੧੮੧੮ ਨੂੰ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਸ਼ਹਿਰ ਤੇ ਕਬਜਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਹੁਣ ਓਸ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੀ ਵਾਰੀ ਆਈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਮੁਜ਼ੱਫਰ ਖਾਂ ੨੦੦੦ ਫੌਜ ਦਾ ਆਦਮੀ ਲੈ ਕੇ ਬੈਠਾ ਸੀ। ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਦਿਨ ਰਾਤ ਨੂੰ ਚਲਣ ਵਾਲਿਆਂ ਗੋਲਿਆਂ ਨੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਨੂੰ ਹਿਲਾ ਦਿੱਤਾ, ਕਿੰਤੂ ਅੰਦਰੋਂ ਮੁਜਫਰ ਖਾਂ ਦੀ ਫੌਜ ਨੇ ਵੀ ਬੜਾ ਬਹਾਦਰੀ ਦਾ ਟਾਕਰਾ ਕੀਤਾ। ਅਜੇਹੀ ਕਠਨ ਲੜਾਈ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਕਦੇ ਵੇਖਣ ਦਾ ਸਮਾਂ ਨਹੀਂ ਮਿਲਿਆ ਸੀ। ਅੰਤ ਨੂੰ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਤੋਪਾਂ ਨੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੀ ਦੀਵਾਰ ਨੂੰ ਵੀ ਦੋ ਜਗ੍ਹਾ ਤੋਂ ਤੋੜ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਉਡਾ ਕੇ ਵੱਖਰਾ ਸੁਟ ਦਿੱਤਾ। ਅੰਦਰ ਦੀ ਸੈਨਾ ਨੇ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਢੇਰਾਂ ਨੂੰ ਮੋਰਚਾ ਬਣਾ ਰੱਖਿਆ ਸੀ, ਇਸ ਕਰ ਕੇ ਕੁਝ ਦੇਰ ਤੋਂ ਅੜੇ ਰਹੇ। ਕਿੰਤੂ ਇਹ ਕਦ ਤੱਕ? ਥੋੜ੍ਹੇ ਚਿਰ ਪਿੱਛੋਂ ਸਾਰੇ ਮਾਰੇ ਗਏ, ਕੇਵਲ ਦੋ ਤਿੰਨ ਸੌ ਆਦਮੀ ਮੁਜੱਫਰ ਖਾਂ ਦੇ ਪਾਸ ਰਹਿ ਗਏ। ਇੰਨੇ ਨੂੰ 2 ਜੂਨ ਦੀ ਸਵੇਰ ਨੂੰ ਸਾਧੂ ਸਿੰਘ ਨਿਹੰਗ 'ਅਕਾਲ' 'ਅਕਾਲ' ਕਹਿੰਦਾ ਹੋਇਆ ਦੀਵਾਰ ਤੇ ਚੜ੍ਹ ਗਿਆ ਤੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੀ ਦੀਵਾਰ ਤੇ ਆਪਣਾ ਝੰਡਾ ਜਾ ਝੁਲਾਇਆ। ਜਦ ਇਹ ਗੱਲ ਨਵਾਬ ਨੇ ਦੇਖੀ ਤਦ ਸਾਵੇ ਗਾਜ਼ੀਆਂ ਵਾਲੇ ਕੱਪੜੇ ਪਾ ਕੇ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਬੇਟੇ ਪੋਤਰੇ ਤੇ ਦੋਹਤਿਆਂ ਨੂੰ ਨਾਲ ਲੈ ਕੇ ਲੜਾਈ ਵਾਸਤੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਨਿੱਕਲਿਆ ਤੇ ਤਲਵਾਰ ਲੈ ਕੇ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਜਾ ਖਲੋਤਾ। ਪਹਿਲੇ ਨਵਾਬ ਦੇ ਪੁਰਾਣੇ ਨਿਮਕ ਹਲਾਲ ਤਲਵਾਰ ਲੈ ਕੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿਚ ਨਿੱਕਲੇ ਤੇ ਦੋ ਦੋ, ਤਿੰਨ ਤਿੰਨ ਦਾ ਕੰਮ ਤਮਾਮ ਕੀਤਾ। ਮੁਜ਼ਫਰ ਖਾਂ ਦੇ ਤਿੰਨ ਬੇਟੇ-ਸ਼ਾਹਨਵਾਜ ਖਾਂ, ਸਾਹਬਾਜ਼ ਖਾਂ ਤੇ ਹੱਕ ਨਵਾਜ਼ ਖਾਂ ਆਪਣੇ ਬਾਪ ਤੋਂ ਆਗਿਆ ਲੈ ਕੇ ਅੱਗੇ ਹੋਏ ਤੇ ਬੜੀ ਜਵਾਂਮਰਦੀ ਤੇ ਬਹਾਦਰੀ ਨਾਲ ਲੜ ਕੇ ਮਰ ਗਏ। ਫਿਰ ਨਵਾਬ ਦਾ ਭਤੀਜਾ ਖੈਰ ਅੱਲਾ ਖਾਂ ਸਾਹਮਣੇ ਹੋਇਆ। ਉਹ ਵੀ ਬਹਾਦਰੀ ਵਿਖਾ ਕੇ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ। ਸਭ ਤੋਂ ਪਿੱਛੋਂ ਆਪ ਮੁਜ਼ਫਰ ਖਾਂ ਖਿਜਰੀ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਦੇ ਪਾਸ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਟਾਕਰੇ ਵਾਸਤੇ ਨਿੱਕਲਿਆ ਤੇ ਬੜੀ ਘਮਸਾਨ ਦੀ ਜੰਗ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਤੇ ਓਥੇ ਹੀ ਮਾਰਿਆ