ਗਿਆ। ਸ਼ਾਹਜ਼ਾਦਾ ਖੜਗ ਸਿੰਘ ਨੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ। ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚੋਂ ਜੋ ਕੁਝ ਨਕਦੀ ਮਿਲੀ ਦੀਵਾਨ ਰਾਮ ਦਿਆਲ ਦੇ ਰਾਹੀਂ ਸੰਦੂਕਾਂ ਵਿੱਚ ਬੰਦ ਕਰਾ ਕੇ ਲਾਹੌਰ ਮਹਾਰਾਜਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਵੇਖਣ ਵਾਸਤੇ ਭੇਜ ਦਿੱਤੀ ਤੇ ਆਪ ਸੁਜਾ ਅਬਾਦ ਵੱਲ ਵਧਿਆ ਤੇ ੪ ਲੱਖ ਦੇ ਕਰੀਬ ਰੁਪਯਾ ਇੱਥੋਂ ਲੈ ਕੇ ਵਾਪਸ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਜਦ ਇਹ ਖ਼ਬਰ ਲਾਹੌਰ ਅਪੜੀ ਤਦ ਮਹਾਰਾਜੇ ਨੇ ਬੜੀ ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਮਨਾਈ ਤੇ ਖ਼ਬਰ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਜੋ ਰਿਆਸਤ ਕਪੂਰਥਲੇ ਦਾ ਚੋਬਦਾਰ ਸੀ, ਸੋਨੇ ਦੇ ਕੰਗਣ ਤੇ ਇੱਕ ਬਹੁਮੁਲਾ ਦੁਸ਼ਾਲਾ ਦਿੱਤਾ। ਜਦ ਇਹ ਖ਼ਬਰ ਬਕਾਇਦਾ ਪੁੱਜੀ, ਤਦ ਮਹਾਰਾਜਾ ਨੇ ਲਾਹੌਰ ਤੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ੮ ਦਿਨ ਖੁਸ਼ੀ ਮਨਾਈ ਤੇ ਰੌਸ਼ਨੀ ਕੀਤੀ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਤੇ ਅਫਸਰਾਂ ਨੇ ਇਸ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਬਹਾਦਰੀ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਓਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸੋਨੇ ਦੇ ਕੰਠੇ ਕੰਗਣਾਂ ਦੀਆਂ ਜੋੜੀਆਂ ਦੇ ਦੁਸ਼ਾਲੇ ਬਖ਼ਸ਼ੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕੀਮਤ ਚਾਰ ਚਾਰ ਪੰਜ ਸੌ ਰਖੀ ਸੀ।

ਹੁਣ ਮਹਾਰਾਜਾ ਨੇ ਮੁਲਕ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਇੰਜ ਕੀਤਾ: ਬਾਬੂ ਬਾਜ਼ ਸਿੰਘ ਮੁਲਤਾਨ ਦਾ ਹਾਕਮ ਬਣਾਇਆ, ਸੁਖਦ੍ਯਾਲ ਖਤਰੀ ਜੋ ਝੰਗ ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਸੀ, ਹੁਣ ਦੀਵਾਨੀ ਜੰਗ ਓਹਦੇ ਸਪੁਰਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਮੁਜ਼ਫਰਗੜ੍ਹ ਵਿੱਚ ਜਮਾਂਦਾਰ ਖ਼ੁਸ਼ਹਾਲ ਸਿੰਘ, ਖਾਨਗੜ੍ਹ ਵਿੱਚ ਸਰਦਾਰ ਸ਼ਾਮ ਸਿੰਘ ਅਟਾਰੀ ਵਾਲੇ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਨਿਹਾਲ ਸਿੰਘ ਤੇ ਤੋਲੰਬਾ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰ. ਫਤਹ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਨੀਯਤ ਕੀਤਾ। ਦੂਲ ਸਿੰਘ ਨੈਹਰੀਨਾਂ ਤੇ ਧਨਾਂ ਸਿੰਘ ਆਦਿਕਾਂ ਨੂੰ ਮੁਲਤਾਨ ਦੀ ਦੀਵਾਰ ਵਖਾਈ ਤੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਮੁਰੰਮਤ ਤੇ ਦਰੁਸਤੀ ਦੇ ਕੰਮ ਤੇ ਨੀਯਤ ਕੀਤਾ। ਫਿਰ ਨਵਾਬ ਦੇ ਸਾਰਿਆਂ ਤੋਂ ਬੜੇ ਬੇਟੇ ਸਰਫਰਾਜ਼ ਖਾਂ ਜੋ ਆਪਣੇ ਨਿੱਕੇ ਭਰਾ ਜੁਲਫਕਾਰ ਖਾਂ ਨਾਲ ਫੱਟੜ ਹੋ ਕੇ ਲਾਹੌਰ ਆਇਆ ਸੀ, ਮਹਾਰਾਜਾ ਨੇ ਬੜੀ ਇੱਜ਼ਤ ਤੇ ਖਾਤਰ ਕੀਤੀ। ਸ਼ਰਕਪੁਰ ਤੇ ਨੌ ਲੱਖ ਦਾ ਇਲਾਕਾ ਓਸ ਨੂੰ ਜਾਗੀਰ ਵਿੱਚ ਦੇ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਜੁਲਫਕਾਰ ਖਾਂ ਦੀ ਵੀ ਕੁਝ ਪਿਨਸ਼ਨ ਨੀਯਤ ਕੀਤੀ।

੧੩੮. ਪਿਸ਼ਾਵਰ ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ

ਇਸੇ ਸਾਲ ਕਾਬਲ ਦੇ ਵਜ਼ੀਰ ਫਤੇ ਖਾਂ ਨੂੰ ਕਾਮਰਾਨ ਨੇ ਅੰਨ੍ਹਾ ਕਰ ਕੇ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਮੁਹੰਮਦ ਅਜੀਮ ਖਾਂ ਓਹਦਾ ਭਰਾ ਇਹ ਖ਼ਬਰ ਸੁਣਦੇ ਹੀ ਕਸ਼ਮੀਰ ਵਿੱਚ ਹਯਾਰ ਖਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਕਾਬਲ ਪੁੱਜਾ ਤੇ ਅਯੂਬ ਖਾਂ ਨੂੰ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਅਦਲਾ ਬਦਲੀ ਵਿੱਚ ਮਹਾਰਾਜਾ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਪਿਸ਼ਾਵਰ ਤੱਕ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰਨ ਦਾ ਮੌਕਾ ਮਿਲ ਗਿਆ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਝੱਟ ਦਰਯਾ-ਏ ਅਟਕ ਲੰਘ ਕੇ ਪਿਸ਼ਾਵਰ ਜਾ ਪੁੱਜਾ, ਜਿੱਥੋਂ ਦਾ ਕਬਜ਼ਾ ਓਸ ਵੇਲੇ ਬੜਾ ਸੁਖੱਲਾ ਮਿਲ ਗਿਆ, ਯਾਰ ਮੁਹੰਮਦ ਖਾਂ ਮਹਾਰਾਜੇ ਦੀ ਫੌਜ ਦਾ ਟਾਕਰਾ ਨਾ ਕਰ ਸਕਣ ਦੇ ਕਾਰਨ ਯੂਸਫ ਜ਼ੇਈ ਦੇ ਪਹਾੜ ਵਿੱਚ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਨੇ ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਪਿਸ਼ਾਵਰ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਤੋਂ ਨਜ਼ਰਾਨੇ ਵਸੂਲ ਕਰਨ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ, ੨੫੦੦੦ ਰੁਪਯਾ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਸੂਲ ਹੋਇਆ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਸਾਹਿਬ ਤਿੰਨ ਦਿਨ ਪਿਸ਼ਾਵਰ ਰਹੇ, ਜਿੱਥੇ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਬੜੀ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲਦੇ ਤੇ ਗੱਲਬਾਤ ਹੁੰਦੀ ਰਹੀ, ਚੌਥੇ ਦਿਨ ਜਹਾਂਦਾਰ ਖਾਂ ਨੂੰ ਓਥੋਂ ਦਾ ਹਾਕਮ ਨੀਯਤ ਕਰ ਕੇ ੧੬ ਤੋਪਾਂ ਜੋ ਇੱਥੋਂ ਮਿਲੀਆਂ ਸਨ, ਲੈ ਕੇ ਵਾਪਸ ਮੁੜਿਆ। ਅਟਕ ਤੋਂ ਲੰਘਿਆ ਹੀ ਸੀ ਕਿ ਦੋਸਤ ਮੁਹੰਮਦ ਖਾਂ ਬਾਰਕਜ਼ੇਈ ਯਾਰ ਮੁਹੰਮਦ ਖਾਂ ਦੇ ਭਰਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਵਕੀਲ ਦਾ ਮੌਦਰਾ ਤੇ ਹਾਫਜ਼ ਰੂਹਅਲਾਂ ਨੂੰ ਭੇਜਿਆ ਤੇ ਮਹਾਰਾਜੇ ਨੂੰ ਇੱਕ ਲੱਖ ਰੁਪਯਾ ਨਜ਼ਰਾਨਾ ਦੇ ਕੇ ਫਿਰ ਪਿਸ਼ਾਵਰ ਤੇ ਕਬਜਾ ਲੈਣ ਦਾ ਸੰਕਲਪ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤਾ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਨੇ ਇਸ ਵਕੀਲ ਨੂੰ ਖਿਲਅਤ ਦੇ ਕੇ ਰਵਾਨਾ ਕੀਤਾ। ਥੋੜ੍ਹੇ ਹੀ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਖ਼ਬਰ ਪੁੱਜੀ ਕਿ ਯਾਰ ਮੁਹੰਮਦ ਖਾਂ ਨੇ ਪਿਸ਼ਾਵਰ ਦਾਖਲ ਹੋ ਕੇ ਆਪਣਾ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ ਹੈ ਤੇ ਜਹਾਂਦਾਰ ਖਾਂ ਨੱਸ ਕੇ ਨਾਗਰ ਚਲਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਨੂੰ ਸੁਣ ਕੇ ਗੁੱਸਾ ਆਇਆ, ਓਹਨਾਂ ੧੨੦੦੦ ਜਵਾਨ ਦੇ ਕੇ ਫਿਰ ਫੌਜ ਭੇਜੀ, ਕਿੰਤੂ ਦਾਮੋਦਰ