੧੪੨. ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੀ ਫਤਹ

੨੩ ਜੂਨ ਨੂੰ ਮਿਸਰ ਦੀਵਾਨ ਚੰਦ ਰਾਜੋੜੀ ਫਤਹ ਕਰ ਕੇ ਬੈਹਰਮਗਲੇ ਪੁੱਜਾ। ਓਥੋਂ ਜਦ ਅੱਗੇ ਵਧਿਆ, ਤਦ ਮੀਰ ਮੁਹੰਮਦ ਖਾਂ ਥਾਣੇਦਾਰ ਪੁਣਛ, ਮੁਹੰਮਦ ਅਲੀ ਥਾਣੇਦਾਰ ਸਪੇਨ ਦੋਵੇਂ ਸ਼ਰਨ ਆਏ। ਕੇਵਲ ਜ਼ਬਰਦਸਤ ਖਾਂ ਜੋ ਪੁਣਛ ਦਾ ਰਾਜਾ ਸੀ, ਤਰੀ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਬੈਠ ਕੇ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕਰਨ ਲੱਗਾ, ਕਿੰਤੂ ਮਾਮੂਲੀ ਜਿਹੀ ਝਪਟ ਪਿੱਛੋਂ ਓਹਨੇ ਵੀ ਹਾਰ ਖਾ ਕੇ ਸ਼ਰਨੀ ਪੈ ਕੇ ਆਪਣੀ ਜਾਨ ਬਚਾਈ।

ਪੀਰ ਪੰਜਾਲ ਦੀ ਉੱਚੀ ਚੋਟੀ ਤੇ ਖਾਲਸਾ ਫੌਜ ਜਾ ਚੜ੍ਹੀ। ਓਥੇ ਮਿਸਰ ਦੀਵਾਨ ਚੰਦ ਨੇ ਆਪਣੀ ਫੌਜ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ। ਦੋ ਹਿੱਸੇ ਤਾਂ ਦੋਹਾਂ ਪਾਸੀਂ ਭੇਜ ਤੇ ਇੱਕ ਦਸਤਾ ਆਪ ਨਾਲ ਲੈ ਕੇ ਆਪ ਸਿੱਧਾ ਪੀਰ ਪੰਜਾਲ ਵੱਲੋਂ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਮੈਦਾਨੀ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਉੱਤਰਿਆ। ਅੱਗੇ ਪਠਾਣ ਵੀ ਖੜ੍ਹੇ ਰਾਹ ਵੇਖਦੇ ਸਨ। ਤਿੰਨ ਦਿਨ ਖੂਬ ਬੰਦੂਕਾਂ ਚੱਲੀਆਂ, ਕਿੰਤੂ ਖਾਲਸੇ ਦੀ ਤਲਵਾਰ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਕੋਈ ਠਹਿਰ ਨਾ ਸਕੇ। ਪਠਾਣਾਂ ਨੂੰ ਪਿੱਠ ਵਿਖਾ ਕੇ ਜਾਨ ਬਚਾਣੀ ਪਈ। ੨੬ ਜੂਨ ਨੂੰ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ੧੨ ਫੌਜ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਜਾ ਦਾਖਲ ਹੋਈ। ਸਰਾਏਅਲੀ ਦੇ ਮੁਕਾਮ ਤੇ ਜੋ ਸਪੇਨ ਦੇ ਲਾਗੇ ਹੀ ਹੈ, ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਦੁਸ਼ਮਣ ਨਾਲ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕਰਨ ਦਾ ਨਿਸ਼ਚਾ ਕੀਤਾ। ਉਧਰੋਂ ਜਬਾਰ ਖਾਂ ਵੀ ਫੌਜ ਲੈ ਕੇ ਆ ਗਿਆ। ਦੋਹਾਂ ਪਾਸਿਓਂ ਤੋਂ ਬੰਦੂਕਾਂ ਚਲਣ ਲੱਗੀਆਂ। ੫ ਜੁਲਾਈ ਨੂੰ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਫੌਜ ਵਾਜਾ ਵਜਾਂਦੀ ਅੱਗੇ ਵਧੀ, ਪਠਾਣ ਵੀ ਸਿਰ ਤਲੀ ਤੇ ਧਰ ਕੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆ ਗਏ। ਪਹਿਲਾਂ ਤਾਂ ਪਠਾਣਾਂ ਨੇ ਕੁਝ ਹਿੰਮਤ ਦੱਸੀ। ਸਿੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਦੋ ਤੋਪਾਂ ਵੀ ਲੈ ਲਈਆਂ। ਕਿੰਤੂ ਜਦ ਖਾਲਸੇ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਸਾਹਿਬ ਮਿਆਨ ਵਿੱਚੋਂ ਕੱਢ ਕੇ ਹੱਲਾ ਬੋਲਿਆ, ਤਦ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਪਠਾਣ ਮੈਦਾਨੇ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਮਾਰੇ ਗਏ ਤੇ ਬਾਕੀ ਜੋ ਬਚੇ, ਓਹ ਨੱਸ ਗਏ। ਸਰਦਾਰ ਮੇਹਰ ਦਲ ਖਾਂ, ਮੀਰ ਅਖੁਰ ਸਮਦ ਖਾਂ ਜਾਨ ਤੋਂ ਮਾਰੇ ਗਏ, ਜਬਾਰ ਖਾਂ ਫਟੜ ਹੋਯਾ, ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਫਤਹ ਹੋਈ। ਦੂਜੇ ਦਿਨ ਖਾਲਸੇ ਦੀ ਫੌਜ ਨੇ ਸ਼ੇਰਗੜ੍ਹ ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ ਤੇ ਜਬਾਰ ਖਾਂ ਆਪਣੀ ਥੋੜ੍ਹੀ ਜੇਹੀ ਫੌਜ ਸਮੇਤ ਜਿਸ ਨੇ ਨੱਸ ਕੇ ਜਾਨ ਬਚਾਈ ਸੀ, ਲੈ ਕੇ ਦਰਯਾ-ਏ ਅਟਕ ਵੱਲੋਂ ਲੰਘ ਕੇ ਪਹਾੜਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਹੋਂਦਾ ਪਿਸ਼ਾਵਰ ਵੱਲ ਚਲਾ ਗਿਆ।

ਜਦ ਇਹ ਫਤਹ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਮਹਾਰਾਜਾ ਸਾਹਿਬ ਤੱਕ ਪੁੱਜੀ, ਤਦ ਓਹ ਬੜਾ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਇਆ। ਗ਼ਰੀਬਾਂ ਨੂੰ ਦਾਨ ਦੇਂਦਾ ਲਾਹੌਰ ਪੁੱਜਾ। ਇੱਥੇ ਤਿੰਨ ਦਿਨ ਬੜੀਆਂ ਖ਼ੁਸ਼ੀਆਂ ਮਨਾਈਆਂ ਗਈਆਂ। ਫਿਰ ਮਹਾਰਾਜਾ ਸਾਹਿਬ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਜੀ ਆਏ, ਇਸ਼ਨਾਨ ਕੀਤਾ। ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਕੜਾਹ ਪ੍ਰਸ਼ਾਦ ਚੜ੍ਹਾਯਾ ਤੇ ਕਈ ਹਜ਼ਾਰ ਰੁਪਯੇ ਭੇਟਾ ਵਜੋਂ ਚੜ੍ਹਾ ਕੇ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦਾ ਧੰਨਵਾਦ ਕੀਤਾ।

ਮਹਾਰਾਜਾ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਦੀਵਾਨ ਮੋਹਕਮ ਚੰਦ ਦੇ ਲੜਕੇ ਮੋਤੀ ਰਾਮ ਨੂੰ ਕਸ਼ਮੀਰ ਦਾ ਸੂਬਾ ਨੀਯਤ ਕਰ ਕੇ ਭੇਜਿਆ ਤੇ ਪੰਡਤ ਬੀਰਧਰ ਨੂੰ ਓਹਦੇ ਨਾਲ ਮਾਲ ਅਫਸਰ ਬਣਾ ਕੇ ਜਾਣ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਨੇ ਜਾ ਕੇ ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੀ ਭੇਟਾ ੫ ਲੱਖ ਰੁਪਯੇ ਸਾਲ ਦਾ ਠੇਕਾ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਸ਼ਾਲਾ ਬਨਾਣ ਵਾਲੇ ਰਾਹ ਖਾਨੇ ੧੦ ਲੱਖ ਰੁਪਯੇ ਤੋਂ ਜਵਾਹਰ ਲਾਲ ਦੇ ਸਪੁਰਦ ਕੀਤਾ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਸਾਹਿਬ ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਵਿੱਚ ਹੀ ਲੱਗੇ ਰਹੇ। ਇਸ ਕੰਮ ਤੇ ਸ੍ਰਦਾਰ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲਵਾ, ਦਲ ਸਿੰਘ ਦੀਵਾਨ, ਭਵਾਨੀ ਦਾਸ ਤੇ ਰਾਮ ਦਿਆਲ ਆਦਿਕ ਇਹ ਸਾਰੇ ਲੱਗੇ ਰਹੇ ਤੇ ਅਖੀਰ ਸਾਲ ਤੱਕ ਪੁਣਛ ਰਾਜੋੜੀ ਆਦਿਕ ਸਾਰੇ ਇਲਾਕੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਕਬਜ਼ੇ ਵਿੱਚ ਆ ਗਏ।

੧੪੩. ਮਹਾਰਾਜਾ ਦਾ ਮੁਲਤਾਨ ਵੱਲ ਦੌਰਾ

ਇਸੇ ਸਾਲ ਮਹਾਰਾਜਾ ਨੇ ਦੁਸਹਿਰੇ ਦੇ ਪਿੱਛੋਂ ਇੱਕ ਤਕੜੀ ਫੌਜ ਲੈ ਕੇ ਮੁਲਤਾਨ ਵੱਲ ਦੌਰਾ ਕੀਤਾ। ਸ਼ਾਮ ਸਿੰਘ ਪਸ਼ੌਰੀਏ ਨੇ ਇਹ ਜਗ੍ਹਾ ੬ ਲੱਖ ਸਲਾਨਾ ਤੋਂ ਦਿੱਤੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਪਾਸ ਇਸ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਕਈ ਸ਼ਿਕਾਇਤਾਂ ਪੁੱਜੀਆਂ ਸਨ। ਇਸ ਕਰ ਕੇ ਇਸ ਨੂੰ ਕੈਦ ਕਰ ਲਿਆ ਤੇ