ਸਾਵਣ ਮੱਲ ਖੱਤ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਗੜ੍ਹੀਆ ਨੂੰ ੨੫੦ ਰੁਪਯਾ ਮਹੀਨੇ ਮੁਲਤਾਨ ਦਾ ਹਿਸਾਬ ਕਿਤਾਬ ਲਿਖਣ ਲਈ ਨੀਯਤ ਕੀਤਾ ਤੇ ਬਚਨ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਓਥੋਂ ਦਾ ਗਵਰਨਰ ਥਾਪਿਆ।

੧੪੪. ਕਸ਼ਮੀਰਾ ਸਿੰਘ ਤੇ ਮੁਲਤਾਨਾ ਸਿੰਘ ਦਾ ਜਨਮ

ਮਹਾਰਾਜਾ ਸਾਹਿਬ ਅਜੇ ਮੁਲਤਾਨ ਹੀ ਸਨ ਕਿ ਓਹਨਾਂ ਨੂੰ ਖ਼ਬਰ ਪੁੱਜੀ ਕਿ ਓਹਨਾਂ ਦੇ ਘਰ ਦਿਆ ਕੌਰ ਤੇ ਰਤਨ ਕੌਰ ਵਿੱਚੋਂ ਦੋ ਲੜਕੇ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ ਹਨ। ਇਹ ਲੜਕੇ ਕਸ਼ਮੀਰ ਤੇ ਮੁਲਤਾਨ ਦੀ ਜਿੱਤ ਹੋਣ ਦੇ ਮਗਰੋਂ ਹੋਏ ਸਨ। ਇਸ ਕਰ ਕੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਦਯਾ ਕੌਰ ਦੇ ਲੜਕੇ ਦਾ ਨਾਮ ਕਸ਼ਮੀਰਾ ਸਿੰਘ ਤੇ ਰਤਨ ਕੌਰ ਦੇ ਲੜਕੇ ਦਾ ਨਾਮ ਮੁਲਤਾਨਾ ਸਿੰਘ ਰੱਖਿਆ।

੧੪੫. ਡੇਹਰਾ ਜਾਤ ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਦੀ ਫਤਹ

ਇਨ੍ਹਾਂ ਹੀ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਜਮਾਂਦਾਰ ਖ਼ੁਸ਼ਹਾਲ ਸਿੰਘ ਨੇ ਡੇਹਰਾ ਜਾਤ ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਨੂੰ ਫਤੇਹ ਕਰ ਕੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਅਧੀਨ ਕੀਤਾ ਤੇ ਜ਼ਮਾਨ ਖਾਂ ਜੋ ਉੱਥੇ ਕਾਬਲ ਵੱਲੋਂ ਨੀਯਤ ਸੀ, ਕੱਢ ਦਿੱਤਾ।

੧੪੬. ਲਾਹੌਰ ਵੱਲ ਮੁੜਨਾ

ਵਿਸਾਖ ੧੮੭੮ ਬਿਕ੍ਰਮੀ (ਅਪ੍ਰੈਲ ੧੮੨੦) ਨੂੰ ਮਹਾਰਾਜਾ ਵਾਪਸ ਲਾਹੌਰ ਵੱਲ ਆਇਆ। ਸਫੈਦ ਪਰੀ ਨਾਮ ਦੀ ਇੱਕ ਘੋੜੀ ਜੋ ਆਪਣੀ ਸੁੰਦਰਤਾ ਬਰਫ ਵਾਂਗ ਚਿੱਟੇ ਰੰਗ ਫੁਰਤੀ ਦੌੜ ਆਦਿਕ ਦੇ ਕਾਰਨ ਆਪਣਾ ਨਮੂਨਾ ਆਪ ਹੀ ਸੀ, ਮਨਕੇਰਾਂ ਦੇ ਨਵਾਬ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਲਾਹੌਰ ਅਪੜਿਆ।

੧੪੭. ਹਜ਼ਾਰਾ ਦੇ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦੀ ਬਗ਼ਾਵਤ

ਹਜ਼ਾਰੇ ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਪਠਾਣਾਂ ਨੇ ਸਰਦਾਰ ਮੋਹਕਮ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਕਤਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਓਸ ਪਾਸੇ ਸਰਦਾਰ ਹੁਕਮ ਸਿੰਘ ਚਿਮਨੀ ਵਾਲਾ ਨੀਯਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਕਿੰਤੂ ਪਠਾਣਾਂ ਦੀ ਸ਼ੈਤਾਨੀ ਦਿਨ-ਬ-ਦਿਨ ਵਧਦੀ ਗਈ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਮਹਾਰਾਜਾ ਨੇ ਸ੍ਰ. ਫਤਹ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ, ਸਰਦਾਰਨੀ ਸਦਾ ਕੌਰ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਫੌਜ ਭੇਜ ਕੇ ਯੋਗ ਕਾਰਵਾਈ ਕਰਨ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਲਾਹੌਰ ਦਰਬਾਰ ਵੱਲੋਂ ਇੱਕ ਤਕੜੀ ਫੌਜ ਸ਼ਾਹਜ਼ਾਦਾ ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਨਾਲ ਰਵਾਨਾ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਫੌਜ ਦੇ ਨਾਲ ਰਾਮ ਦਿਆਲ ਅਲਾਹੀ ਬਖ਼ਸ਼, ਸਰਦਾਰ ਸ਼ਾਮ ਸਿੰਘ ਅਟਾਰੀ ਵਾਲਾ ਤੇ ਗੰਡਾ ਸਿੰਘ ਲੀਂਬਾ ਆਦਿਕ ਮਸ਼ਹੂਰ ਸਰਦਾਰ ਸ਼ਾਹਜ਼ਾਦਾ ਦੇ ਨਾਲ ਭੇਜੇ। ਸਦਾ ਕੌਰ ਨੇ ਪੁੱਜਦੇ ਹੀ ਬਾਗ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਓਹਨਾਂ ਦੀ ਕਰਣੀ ਦਾ ਖੂਬ ਫ਼ਲ ਚਖਾਇਆ। ਜੋ ਅੱਗੇ ਅੜਿਆ ਤਲਵਾਰ ਦੇ ਘਾਟ ਪਾਰ ਉਤਾਰਦੀ ਗਈ ਤੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਆਦਮੀ ਮਾਰੇ ਗਏ। ਇੱਕ ਤੀਵੀਂ ਦੇ ਹੱਥੋਂ ਇੰਜ ਪਠਾਣਾਂ ਦੇ ਸਿਰ ਕਟੀਂਦੇ ਵੇਖ ਕੇ ਸ਼ਰਮਿੰਦੇ ਹੋ ਸਾਰੇ ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਇੱਕੋ ਵੇਰ ਖਾਲਸੇ ਤੇ ਆ ਪਏ। ਸ਼ਾਹਜ਼ਾਦਾ ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਜਨਰਲ ਅਲਾਹੀ ਬਖ਼ਸ਼ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਕੀਤਾ ਤੇ ਪਿੱਛੇ ਰਾਮ ਦਿਆਲ ਨੂੰ ਓਹਦੀ ਮਦਦ ਲਈ ਭੇਜਿਆ। ਪਠਾਣਾਂ ਨੇ ਜੋਸ਼ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ ਕਿ ਦੋਵੇਂ ਫੌਜਾਂ ਅੱਡ-ਅੱਡ ਹੋ ਗਈਆਂ। ਰਾਮ ਦਿਆਲ ਇਸੇ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਆਇਆ। ਪਠਾਣਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਖਾਲਸੇ ਦੀ ਫੌਜ ਨਾਲੋਂ ਕਈ ਗੁਣਾਂ ਵਧੀਕ ਸੀ ਤੇ ਰਸਤੇ ਵੀ ਬੜੇ ਖ਼ਰਾਬ ਸਨ, ਤਦ ਵੀ ਖਾਲਸੇ ਨੇ ਪਠਾਣਾਂ ਦੇ ਆਹੂ ਲਾਹ ਕੇ ਰੱਖ ਦਿੱਤੇ ਤੇ ਸ਼ਾਹਜ਼ਾਦਾ ਖੜਗ ਸਿੰਘ ਫੌਜ ਲੈ ਕੇ ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਓਥੇ ਡਟਿਆ ਰਿਹਾ। ਮੁਹੰਮਦ ਖਾਂ ਰਈਸ ਗੁਲਢੇਰੀ, ਪਲਕੀ, ਧਮਤੋੜ ਆਦਿਕ ਦੇ ਸਰਬਲੰਦ ਖਾਂ ਆਦਿਕ ਰਈਸਾਂ ਤੇ ਜ਼ਿੰਮੀਦਾਰਾਂ ਨੂੰ ਸਰ ਕਰ ਕੇ ਤੇ ਓਹਨਾਂ ਤੋਂ ਜੁਰਮਾਨੇ ਲੈ ਕੇ ਵਾਪਸ ਮੁੜਿਆ।

੧੪੮. ਸਰਦਾਰ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਗਵਰਨਰ ਕਸ਼ਮੀਰ ਬਣਾਏ ਗਏ

ਰਾਮ ਦਿਆਲ ਦੀ ਮੌਤ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਸੁਣ ਕੇ ਓਹਦਾ ਪਿਤਾ ਮੋਤੀ ਰਾਮ ਗਵਰਨਰ ਕਸ਼ਮੀਰ ਗੱਸ਼ ਖਾ ਕੇ ਡਿੱਗ ਪਿਆ ਤੇ ਹੋਸ਼ ਆਉਣ ਤੇ ਓਸ ਨੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਸਾਹਿਬ ਪਾਸ ਦਰਖ਼ਾਸਤ ਕੀਤੀ ਕਿ ਓਹ