ਵੱਡੀ ਖਾਹਸ਼ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਸਲਤਨਤ ਕਾਇਮ ਕੀਤੀ ਜਾਏ, ਜਿਸ ਦੇ ਹੇਠ ਕਈ ਛੋਟੇ-ਛੋਟੇ ਰਜਵਾੜੇ ਹੋਣ ਤੇ ਇਹ ਸਾਰੇ ਮਿਲ ਕੇ ਦੁਸ਼ਮਣ ਦੇ ਬਾਹਰੋਂ ਹੋਏ ਹਮਲੇ ਦੇ ਵੇਲੇ ਇੱਕ ਹੋ ਜਾਣ। ਸੋ ਹੁਣ ਬਾਕੀ ਸਾਰੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਮਹਾਰਾਜਾ ਦਾ ਡੰਕਾ ਵੱਜ ਚੁੱਕਾ ਸੀ, ਇਸ ਕਰ ਕੇ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਸ਼ਾਹਜ਼ਾਦੇ ਨੂੰ ਸਪੁਰਦ ਕਰਨ ਦੀ ਥਾਂ ਇਹ ਹੀ ਮੁਨਾਸਬ ਸਮਝਿਆ ਕਿ ਸਰਦਾਰਨੀ ਸਦਾ ਕੌਰ ਜੋ ਸ੍ਰ. ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਦੀ ਨਾਨੀ ਸੀ, ਦਾ ਇਲਾਕਾ ਸੌਂਪ ਦਿੱਤਾ ਜਾਏ। ਸਰਦਾਰਨੀ ਸਦਾ ਕੌਰ ਆਪਣੀ ਸੱਸ ਨੂੰ ਮਹਾਰਾਜੇ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਾਸ ਲਾਹੌਰ ਸਦ ਲਿਆ ਤੇ ਉਹ ਦੀ ਰਿਆਸਤ ਵਿੱਚ ਵਟਾਲੇ ਦਾ ਇਲਾਕਾ ਸ਼ਾਹਜ਼ਾਦਾ ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਸੌਂਪ ਕੇ* ਬਾਕੀ ਲਾਹੌਰ ਦਰਬਾਰ ਨਾਲ ਮਿਲਾ ਲਿਆ।

ਸਰਦਾਰਨੀ ਸਦਾ ਕੌਰ, ਜਿਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਧੀਰਤਾ, ਬੀਰਤਾ ਅਤੇ ਗੰਭੀਰਤਾ ਦੇ ਨਾਲ ਸਾਰੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਸਿੱਕਾ ਬਿਠਾਇਆ, ਜਿਸ ਨੇ ਤਲਵਾਰ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਫੜ ਕੇ ਫੌਜ ਲੈ ਮੈਦਾਨ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਕਈ ਵੱਡੇ ਵੱਡੇ ਸੈਨਾਪਤੀਆਂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਰਜਾਇਆ, ਓਹਦਾ ਸਾਰਾ ਇਲਾਕਾ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਸਦਾ ਵਾਸਤੇ ਓਹਨਾਂ ਦੇ ਜਵਾਈ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸਲਤਨਤ ਵਿੱਚ ਮਿਲਾ ਲਿਆ।

ਇਸੇ ਸਾਲ ਮਹਾਰਾਜਾ ਪਹਾੜੀ ਇਲਾਕੇ ਦਾ ਦੌਰਾ ਕਰਦਾ ਰਾਵਲ ਪਿੰਡੀ ਪੁੱਜਾ। ਇੱਥੋਂ ਦੇ ਹਾਕਮ ਨੰਦ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਅੱਡ ਕਰ ਕੇ ਉਹਦੀ ਜਗ੍ਹਾ ਨਾਨਕ ਚੰਦੂ ਨੂੰ ਨੀਯਤ ਕੀਤਾ ਤੇ ੧੩ ਦਸੰਬਰ ੧੮੨੦ ਨੂੰ ਲਾਹੌਰ ਵਾਪਸ ਆਇਆ। ਫਗਣ ੧੮੭੭ ਬਿਕ੍ਰਮੀ ਅਰਥਾਤ ੯ ਮਾਰਚ ੧੮੨੧ ਨੂੰ ਸ਼ਾਹਜ਼ਾਦਾ ਖੜਕ ਸਿੰਘ ਦੇ ਘਰ ਤਾਜ ਤਖ਼ਤ ਮਾਲਕ ਜੈਮਲ ਸਿੰਘ ਫਤਹਗੜ੍ਹ ਵਾਲੇ ਦੀ ਲੜਕੀ ਰਾਣੀ ਚੰਦ ਕੌਰ ਦੇ ਘਰ ਲੜਕਾ ਜਨਮਿਆ, ਜਿਸ ਦੇ ਜਨਮ ਤੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਨੇ ਬੜੀ ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਮਨਾਈ ਤੇ ਕਈ ਦਿਨਾਂ ਤੱਕ ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਬੜੀ ਸਜ ਧਜ ਤੇ ਸ਼ਾਨ ਸ਼ੌਕਤ ਨਾਲ ਜਲਸੇ ਹੋਂਦੇ ਰਹੇ ਤੇ ਦੀਪਮਾਲਾ ਹੋਈ। ਇਸ ਲੜਕੇ ਦਾ ਨਾਮ ਕੰਵਰ ਨੌਨਿਹਾਲ ਸਿੰਘ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ।

੧੫੨. ਮੁੰਗੇਰਾਂ ਦੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਫਤਹ ਹੋਣਾ

੧੮੭੮ ਬਿਕ੍ਰਮੀ ਨੂੰ ਮਹਾਰਾਜਾ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਮੁੰਗੇਰਾਂ ਵੱਲ ਘੋੜੇ ਦੀ ਵਾਗ ਮੋੜੀ। ਨਵੰਬਰ ਵਿੱਚ ਮਿੱਠਾ ਟਿਵਾਣਾ ਤੇ ਦਰਯਾ ਸਿੰਧ ਲੰਘ ਕੇ ਫੌਜ ਨੂੰ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਪਹਿਲਾਂ ਕਿਲ੍ਹਾ ਭੱਖਰ ਫਤੇ ਕਰੋ। ਜਦ ਖਾਲਸੇ ਨੇ ਹੱਲਾ ਬੋਲਿਆ ਤਦ ਇੱਥੋਂ ਦਾ ਕਿਲ੍ਹੇਦਾਰ ਨੱਸ ਗਿਆ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਨੇ ਜਮਾਂਦਾਰ ਖ਼ੁਸ਼ਹਾਲ ਸਿੰਘ ਤੇ ਸਰਦਾਰ ਦਲ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ੮੦੦੦ ਜਵਾਨ ਦੇ ਕੇ ਡੇਹਰਾ ਅਸਮਾਈਲ ਖਾਂ ਵੱਲ ਵਧਣ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਨਾਂ ਸਰਦਾਰਾਂ ਨੇ ਇੱਕ ਮਾਮੂਲੀ ਜਿਹੀ ਲੜਾਈ ਮਗਰੋਂ ਡੇਹਰਾ ਅਸਮਾਈਲ ਖਾਂ ਫਤਹ ਕਰ ਲਿਆ। ਓਥੋਂ ਦੇ ਕਿਲ੍ਹਾਦਾਰ ਨਾਨਕ ਚੰਦ ਨੇ ਸਭ ਮਾਲ ਦੌਲਤ ਜਮਾਂਦਾਰ ਖ਼ੁਸ਼ਹਾਲ ਸਿੰਘ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਜਦ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਫਤੇ ਪਾ ਕੇ ਸਰਦਾਰ ਦਲ ਸਿੰਘ ਮੁੜਿਆ, ਤਦ ਮਹਾਰਾਜਾ ਨੇ ਸਾਰੀ ਫੌਜ ਇਕੱਠੀ ਕਰ ਕੇ ਮੁੰਗੇਰਾਂ ਤੇ ਹੱਲਾ ਬੋਲਿਆ। ਪਹਿਲਾਂ ਖਾਨ ਗੜ੍ਹ ਲਿਆ ਤੇ ਮਾਝਾ ਗੜ੍ਹ ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕੀਤਾ, ਓਥੋਂ ਨਵਾਬ ਕੱਢ ਦਿੱਤਾ।

ਜਦ ਖ਼ਾਸ ਮੁੰਗੇਰਾਂ ਦੀ ਵਾਰੀ ਆਈ, ਤਦ ਓਥੋਂ ਦਾ ਨਵਾਬ ਫੌਜ ਲੈ ਕੇ ਅੰਦਰ ਵੜ ਗਿਆ। ਦੋਨਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਤੋਂ ਦਿਨ ਰਾਤ ਅੱਗ ਵੱਸਣ ਲੱਗੀ। ਇਹ ਕਿਲ੍ਹਾ ਬੜਾ ਮਜ਼ਬੂਤ ਸੀ, ਦੂਜਾ ਰੇਤਲੇ

------------------------

*ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਹੋਰ ਸਾਰਾ ਇਲਾਕਾ ਸਰਦਾਰਨੀ ਸਦਾ ਕੌਰ ਦਾ ਬਿਨਾਂ ਜੰਗ ਦੇ ਲਾਹੌਰ ਦਰਬਾਰ ਨਾਲ ਮਿਲ ਗਿਆ, ਕਿੰਤੂ ਜਦ ਮਿਸਰ ਦੀਵਾਨ ਚੰਦ ਨੇ ਮੁਕੇਰੀਆਂ ਤੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ, ਤਦ ਸਰਦਾਰਨੀ ਸਦਾ ਕੌਰ ਦੀ ਇੱਕ ਲੋਂਡੀ ਨੇ ਜੋ ਇਸ ਕਿਲੇ ਵਿੱਚ ਘਿਰੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਬੜੀ ਜਵਾਂ ਮਰਦੀ ਨਾਲ ਟਾਕਰਾ ਕੀਤਾ। ਕਿਲ੍ਹਾ ਬੜਾ ਪੱਕਾ ਸੀ। ਜਦ ਕਈ ਦਿਨ ਰਾਤਾਂ ਅੱਗ ਵਸਾਣ ਤੇ ਵੀ ਕੋਈ ਪੇਸ਼ ਨਾ ਗਈ ਅਤੇ ਮਿਸਰ ਦੀਵਾਨ ਚੰਦ ਫਤਹ ਤੋਂ ਨਿਰਾਸ ਹੋ ਗਿਆ। ਤਦ ਸਰਦਾਰਨੀ ਸਦਾ ਕੌਰ ਵਲੋਂ ਇੱਕ ਚਿੱਠੀ ਆਪਣੀ ਗੋਲੀ ਦੇ ਨਾਮ ਲਿਖਵਾ ਕੇ ਭੇਜੀ, ਜਿਸ ਦਾ ਮਤਲਬ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਕਿਲ੍ਹਾ ਮਹਾਰਾਜਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਕਰ ਦੇਵੇ। ਜਦ ਇਹ ਲਿਖਤ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਿਚ ਅੱਪੜੀ, ਤਦ ਉਹਨਾਂ ਕਿਲ੍ਹਾ ਖਾਲੀ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।