ਧਾਰਨਾਵਾਂ ਅਤੇ ਮਾਨਤਾਵਾਂ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਵਿੱਚ ਭਰੋਸੇ ਨਾਲ ਇਹ ਕਹਿਣਾ ਕਿ ਕੋਈ ਪਰਾਸਰੀਰਕ ਸ਼ਕਤੀ ਜਾ ਧਰਤੀ ਤੋਂ ਬਾਹਰਲੀ ਕੋਈ ਕਰਾਮਾਤ ਇਸ ਨੂੰ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਇਹ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ, ਜਾਂ ਧਰਤੀ ਉਤਲੀ ਇਹ ਜੀਵਨ-ਲੀਲਾ, ਧਰਤੀ ਜਾਂ ਪਦਾਰਥ ਦੇ ਆਪਣੇ ਹੀ ਰੂਪ-ਵਿਗਾੜ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਹੈ, ਮਨੁੱਖੀ ਸੋਚ ਦਾ ਆਪਣੇ ਪੈਰਾਂ ਉੱਤੇ ਖਲੋਣ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਯਤਨ ਸੀ। ਇਸ ਯਤਨ ਬਿਨਾਂ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕਤਾ ਦੀ ਦੌੜ, ਦੋੜ ਸਕਣਾ ਸੋਚ ਲਈ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ ਸੀ।"

"ਪਰ ਇਹ ਗੱਲ ਤਾਂ ਵਿਲਾਸਫੀ ਨਾਲੋਂ ਸਾਇੰਸ ਨਾਲ ਵਧੇਰੇ ਸੰਬੰਧਤ ਹੈ, ਪਾਪਾ।" "ਠੀਕ ਹੈ, ਨੀਰਜ, ਪਰ ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ ਦਰਸ਼ਨ ਅਤੇ ਵਿਗਿਆਨ ਵੱਖ ਨਹੀਂ ਸਨ। ਜੀਵਨ ਦੇ ਗੰਭੀਰ ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਂ ਦੇ ਉੱਤਰ ਲੱਭਣ ਦਾ ਯਤਨ ਕਰਨ ਵਾਸਤੇ ਵਿਗਿਆਨੀ ਵੀ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਸਨ ਅਤੇ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਵੀ ਵਿਗਿਆਨੀ। ਕਿਸੇ ਹੱਦ ਤਕ ਧਰਮ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ। ਜਿਵੇਂ ਜਿਵੇਂ ਜੀਵਨ ਦਾ ਖਿਲਾਰਾ ਪਸਾਰਾ ਖਿੱਲਰਦਾ ਗਿਆ ਹੈ ਤਿਵੇਂ ਤਿਵੇਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰਸਤੇ ਵੱਖ ਹੁੰਦੇ ਗਏ ਹਨ। ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ ਤਾਂ ਹਾਲਤ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਬੇਲੀਜ਼ ਦੇ ਗਣਿਤ-ਗਿਆਨ ਦੇ ਕਾਰਣ ਇਹ ਵੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਕਿ ਗਣਿਤ ਬਿਨਾਂ ਦਰਸ਼ਨ ਸੰਭਵ ਹੀ ਨਹੀਂ। ਜਿਵੇਂ ਜਿਵੇਂ ਅੱਗੇ ਤੁਰਦੇ ਜਾਵਾਂਗੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰਿਆ ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਂ ਦੇ ਉੱਤਰ ਮਿਲਦੇ ਜਾਣ ਦੀ ਆਸ ਰੱਖਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।"

"ਵੀਰ ਜੀ, ਬਹੁਤੀ ਦੂਰ ਚਲੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇਹ ਜਾਣ ਲੈਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੋ ਕਿ ਉਸ ਸਮੇਂ ਯੂਨਾਨ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਕਿਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਧਰਮ ਦਾ ਪਰਚਾਰ ਸੀ।"

"ਬਿਲਕੁਲ ਠੀਕ ਕਹਿੰਦੇ ਹੋ। ਇਹ ਗੱਲ ਸ਼ਾਇਦ ਸਾਨੂੰ ਬੇਲੀਜ਼ ਬਾਰੇ ਜਾਣਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਜਾਣ ਲੈਣ ਦੀ ਲੋੜ ਸੀ; ਕਿਉਂਜੁ ਪੁਰਾਤਨ ਸਮਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਿਆਣਪ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕਤਾ ਵਿੱਚ ਬਹੁੜਾ ਨਿਖੇੜਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ। ਸੁਕਰਾਤ ਪੂਰਾ ਰਹੱਸਵਾਦੀ ਅਤੇ ਅਧੂਰਾ ਦੁਨੀਆਦਾਰ ਸੀ: ਪਲੋਟੇ ਪੂਰਾ ਦੁਨੀਆਦਾਰ ਅਤੇ ਅਧੂਰਾ ਰਹੱਸਵਾਦੀ ਸੀ: ਅਰਸਤੂ ਨਿਰੋਲ ਦੁਨੀਆਦਾਰ ਜਾਂ ਸੰਸਾਰੀ ਸੀ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੋਰ ਸਾਰੇ ਪੁਰਾਤਨ ਵਿਚਾਰਵਾਨ ਵੀ ਕਿਸੇ ਨਾ ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਧਰਮ ਜਾਂ ਅਧਿਆਤਮਵਾਦ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਕੁਝ ਇੱਕ ਨੇ ਤਾਂ ਆਪੋ-ਆਪਣੇ ਧਰਮਾਂ ਦੀ ਨੀਂਹ ਵੀ ਰੱਖੀ ਸੀ। ਪਿਖਾਗੋਰਸ ਇਸ ਪਿੜ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਵਰਣਨਯੋਗ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਧਰਮ ਦਾ ਵਰਣਨ ਅੱਗੇ ਚੱਲ ਕੇ ਕਰਾਂਗੇ। ਏਥੇ ਇਹ ਕਹਿਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਕਿ ਜਿਸ ਸਮੇਂ ਯੂਨਾਨ ਵਿੱਚ ਫਿਲਾਸਫੀ ਨੇ ਜਨਮ ਲਿਆ, ਉਦੋਂ ਇਸ ਦੇ ਨਗਰ ਰਾਜਾਂ ਦੀਆਂ ਆਪਸੀ ਜੰਗਾਂ ਕਾਰਨ ਅਜਿਹੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸਾਂ ਦੀ ਲੋੜ ਸੀ, ਜਿਹੜੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਲੜਨ ਮਰਨ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਦੇ ਸਕਦੇ ਹੋਣ। ਜੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਜਾਨੀ ਨੁਕਸਾਨ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਲਈ ਜ਼ਰੂਰੀ ਸੀ ਕਿ ਨਾਗਰਿਕ ਬਹੁਤੇ ਬੱਚੇ ਪੈਦਾ ਕਰਨ। ਹਰ ਨਗਰ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਉਪਜੀਵਕਾ ਦੇ ਸਾਧਨ-ਸਾਮਾਨ (ਅਰਥ) ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਦਾਰੀ ਗੁਲਾਮਾਂ ਦੀ ਸੀ। ਇਸ ਲਈ, ਹਰ ਨਗਰ ਹਾਜ ਵਿੱਚ ਗੁਲਾਮਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਨਾਗਰਿਕਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਨਾਲੋਂ ਕਈ ਗੁਣਾ ਬਹੁਤੀ ਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਇਸ ਬਹੁ-ਗਿਣਤੀ ਨੂੰ ਬਗ਼ਾਵਤ ਤੋਂ ਰੋਕਣ ਦਾ, ਸੱਤਾ ਅਤੇ ਹਿੰਸਾ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਕੋਈ ਤਰੀਕਾ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਗੁਲਮਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰਨਾ, ਦੇਸ਼ ਨਿਕਾਲਾ ਦੇਣਾ ਆਦਿਕ ਆਮ ਸੀ। ਨਾਗਰਿਕ ਸੈਨਾ ਅਤੇ ਸਿਆਸਤ ਤੋਂ ਛੁੱਟ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਨਹੀਂ ਸਨ ਲੈ ਸਕਦੇ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਹਲੇ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਢਿੱਡ ਭਰਨ ਲਈ ਅੰਨ-ਧਨ ਦੀ ਉਪਜ ਵੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਸੀ, ਇਸ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ, ਲੱਗ ਪੱਗ ਹਰ ਨਗਰ ਰਾਜ ਦਾ ਧਰਮ ਯੁੱਧ-ਦੇਵ ਅਤੇ ਉਰਵਰ