ਹ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਸੰਘਰਸ਼ ਨੂੰ ਵਿਕਾਸ ਦੀ ਚੂਲ ਮੰਨਣਾ ਭੁੱਲ ਹੈ।"

"ਸੁਮੀਤ, ਮੈਂ ਤਾਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਖ਼ਿਆਲ ਨਾਲ ਗੱਲ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਏਥੇ ਤਾਂ ਵੱਡਾ ਖਿਲਾਹਾ ਖਿੱਲਰਦਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ।"

"ਪੁਸ਼ਪੇਂਦ੍ਰ ਜੀ ਦੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਦਾ ਉੱਤਰ ਜ਼ਰਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਸੀ, ਸਰ।"

"ਪਰ ਮੇਰਾ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਤਾਂ ਅਟੁੱਤਰਿਆ ਰਹਿ ਗਿਆ ਨਾ। ਜੋ ਮੈਂ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਮੇਰੇ ਬੱਚੇ ਪੜ੍ਹ ਲਿਖ ਕੇ ਚੰਗੇ ਅਹੁਦਿਆਂ ਉੱਤੇ ਪੁੱਜ ਜਾਣ ਅਤੇ ਚੰਗਾ ਜੀਵਨ ਜੀਊਣ ਦੇ ਕਾਬਲ ਬਣ ਜਾਣ ਤਾਂ ਇਸ ਵਿੱਚ ਬੁਰਾਈ ਕੀ ਹੈ ?"

"ਬੁਰਾਈ ਜਾਂ ਚੰਗਿਆਈ ਦੀ ਗੱਲ ਅਜੇ ਨਹੀਂ ਕਰਾਂਗੇ, ਸਰ। ਪਹਿਲਾਂ ਤਾਂ ਇਹ ਸਚਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਕਿ ਚੰਗਾ ਜੀਵਨ ਕੀ ਹੈ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਲਈ ਉਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦੀ ਕਾਮਨਾ ਅਸੀਂ ਕਿਉਂ ਕਰਦੇ ਹਾਂ।"

"ਚੰਗੇ ਜੀਵਨ ਤੋਂ ਮੇਰਾ ਭਾਵ ਹੋ ਚੰਗਾ ਸਾਫ਼ ਸੁਥਰਾ ਜੀਵਨ: ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਦੋ ਵੇਲ ਦੀ ਰੋਟੀ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਹੀ ਵੱਢ ਵੱਢ ਨਾ ਖਾਂਦੀ ਰਹੇ, ਆਪਣੇ ਪਰਵਾਰ ਦਾ ਗੁਜ਼ਾਰਾ ਕਰ ਕੇ ਦੇ, ਚਾਰ, ਦਸ ਰੁਪਏ ਦੀ ਬੱਚਤ ਦੀ ਉਮੀਦ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕੇ, ਕੁਝ ਇੱਕ ਸ਼ੌਕ ਪੂਰੇ ਕੀਤੇ ਜਾ ਸਕਣ, ਸੁਹਣਾ ਸਾਫ਼ ਸੁਥਰਾ ਘਰ ਹੋਵੇ, ਕਿਸੇ ਮਿੱਤ੍ਰ ਦੀ ਮਦਦ ਕਰ ਸਕਣ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਹੋਵੋ, ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਚੰਗੀ ਤਾਲੀਮ ਦੇ ਕੇ ਯੋਗ ਵਰ, ਘਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਵਿੱਚ, ਯੋਗ ਕਾਰੋਬਾਰ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕੇ, ਤਾਂ ਜਾ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਤੋਂ ਜਾਣ ਲੱਗਿਆ ਆਦਮੀ ਸੁਰਖ਼ਰੂ ਜਿਹਾ ਜਾਵੇ। ਮੈਨੂੰ ਤਾਂ ਇਉਂ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਿਹੜੇ ਮਾਪੇ ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਜੀਉਂਦੇ ਜੀਅ ਸੁਖੀ ਵੱਸਦਾ ਨਹੀਂ ਵੇਖ ਲੈਂਦੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਬਹੁਤ ਔਖੀ ਹੁੰਦੀ ਹੋਵੇਗੀ।"

ਕੁਝ ਸੁਆਲ ਪੁੱਛਾਂਗਾ।ਹੋ। "ਸਰ, ਮੈਂ ਕੁਝ ਸੁਆਲ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਗੁਸਤਾਖ਼ੀ ਦੀ ਝਲਕ ਆਵੇ ਪਰ ਇਹ ਮੇਰੀ ਮਜਬੂਰੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਤੁਸੀਂ ਨਜ਼ਰਅੰਦਾਜ਼ ਕਰੋਗੇ।"

"ਪੁੱਛ ਬਈ, ਨਿਝੱਕ ਹੋ ਕੇ ਪੁੱਛ।"

"ਕੀ ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਭਵਿੱਖ ਦੀ ਚਿੰਤਾ, ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਦੀ ਸਮੱਸਿਆ ਹੈ। ਜਾਂ ਸਾਰੇ ਸਮੁੱਚੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਅਸਲੇ ਵਿੱਚ ਇਹ ਚਿੰਤਾ ਮੌਜੂਦ ਹੈ ?"

"ਸੋਚ ਲੈਣ ਦੇ, ਯਾਰ। ਮੇਰਾ ਖਿਆਲ ਹੈ ਪਸੂਆਂ ਵਿਚਲੀ ਮਮਤਾ ਨੂੰ ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਭਵਿੱਖ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਨਹੀਂ ਆਖਿਆ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ।"

"ਠੀਕ ਹੈ, ਸਰ। ਮਨੁੱਖੀ ਮਨ ਵਿਤਲੀ ਮਮਤਾ ਵੀ ਭਵਿੱਖ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਨਾਲੋਂ ਵੱਖਰੀ ਸ਼ੇਅ ਹੈ। ਮਮਤਾ ਸਮੁੱਚੇ ਚੇਤਨ ਜੀਵਨ ਦਾ ਅਸਲਾ ਹੈ ਅਤੇ ਭਵਿੱਖ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਸੱਭਿਅ ਸਮਾਜਕ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚੋਂ ਉਪਜੀ ਹੋਈ ਚਿੰਤਾ ਹੈ। ਦੂਜਾ ਸੁਆਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਹਜ਼ਾਰਾ ਸਾਲਾ ਤੋਂ ਇਸ ਸਮੱਸਿਆ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਕਰਦਾ ਆਉਣ ਵਾਲਾ ਮਨੁੱਖ ਇਸ ਸਮੱਸਿਆ ਦਾ ਹੱਲ ਕਰਨ ਦਾ ਯਤਨ ਕਰਦਾ ਆ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਕੀ ਉਹ ਸਫਲ ਹੋਇਆ ਹੈ ?"

"ਇਹ ਸੁਆਲ ਵੀ ਸਿੱਧਾ ਨਹੀਂ। ਹ ਮ । ਸੁਮੀਤ, ਇਸ ਦਾ ਉੱਤਰ ਤੂੰ ਹੀ ਦੇ। ਜੋ ਆਪਾਂ 'ਸਫਲ ਹੋਇਆ ਹੈ ਤਾਂ ਨੂੰ ਪੁੱਛੇਗਾ ਕਿ ਹੁਣ ਤਕ ਇਹ ਸਮੱਸਿਆ ਕਾਇਮ ਕਿਉਂ ਹੈ।"

"ਏਨਾ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਸਰ। ਮੈਂ ਇਹ ਵੀ ਪੁੱਛਾਂਗਾ ਕਿ ਜੋ ਸਫਲ ਹੋਇਆ ਹੋ ਤਾਂ ਫਿਰ ਤੁਸੀਂ ਜੇ ਚੋਖੀ ਤੋਂ ਦੇ ਮਾਲਕ ਹੋ, ਪੁਸ਼ਤਾਂ ਤੋਂ ਵੱਡੀਆਂ ਹਵੇਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਆ ਰਹੇ