ਹੈ, ਵਿਦਵਾਨ ਹੈ, ਸਮਰੱਥ ਹੋ: ਸਭ ਕੁਝ ਹੋਣ ਉੱਤੇ ਇਸ ਚਿੰਤਾ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਹੋਏ ? ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਭਵਿੱਖ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਦੇ 'ਓਹਨੇ' ਵਿੱਚ ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿਚਲੀ ਕੋਈ ਵਡੋਰੀ ਇਸਨਾ, ਆਪਣਾ ਕਦੀ ਸੁਆਰਥ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਲੁਕਾ ਰਹੇ ?"

"ਬਈ, ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਕੰਘੀ ਮਾਰਨੀ ਪਵੇਗੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾ ਇਹ ਮੰਨ ਲੈਂਦੇ ਹਾ ਕਿ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੀ ਸਮੱਸਿਆ ਦਾ ਹੱਲ ਲੱਭਣ ਵਿੱਚ ਸਫਲ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਿਆ।"

"ਕਿਉਂ ? ਇਹ ਸਮੱਸਿਆ ਸਮੁੱਚੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਅਸਲੇ ਦੀ ਉਪਜ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਸੱਤਿਆ ਸਮਾਜਕ ਜੀਵਨ ਦੀ ਸਮੱਸਿਆ ਹੈ। ਸੱਤਿਅ ਸਮਾਜਕ ਜੀਵਨ ਦਾ ਉਹ ਹਿੱਸਾ ਜਿਸ ਨੂੰ ਦਲਿਤ, ਦਰਿੰਦਰ ਅਤੇ ਵੰਚਿਤ ਰਹਿਣਾ ਪਿਆ ਹੈ, ਇਸ ਚਿੰਤਾ ਦਾ ਓਨਾ ਰੋਗੀ ਨਹੀਂ ਜਿੰਨਾ ਉਹ ਹਿੱਸਾ ਦੇ ਜਿਸ ਕਲ ਵਿੱਦਿਆ ਹੈ, ਵਸੀਲੇ ਹਨ ਕਿਉਂ, ਸਰ, ਕਿਉਂ ?"

"ਕਿਧਰੇ ਕਈ ਭੁੱਲ ਦੇ, ਸੁਮੀਤ।"

"ਬਹੁਤ ਵੱਡੀ ਭੁੱਲ ਹੈ, ਸਰ। ਮਨੁੱਖ ਨੇ ਵਿਕਾਸ ਜਾਂ ਉਨਤੀ ਉੱਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ। ਸੁਆਰਥ ਵੱਸ ਉਨਤੀ ਦਾ ਰਾਹ ਰੋਕਿਆ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਦੂਜਿਆਂ ਨੂੰ ਪਛਾੜ ਕੇ ਆਪ ਅੱਗੇ ਲੰਘਣਾ ਚਾਹਿਆ, ਦੂਜਿਆਂ ਨੂੰ ਲਿਤਾੜ ਕੇ ਆਪ ਉੱਚਾ ਹੋਣ ਦੀ ਆਸ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਲਤਾੜਨ ਪਛਾੜਨ ਵਿੱਚ ਉਨਤੀ ਦੀ ਆਸ ਕਰਦਾ ਕਰਦਾ ਮਨੁੱਖ ਲਤਾੜਨ ਪਛਾੜਨ ਨੂੰ ਹੀ ਉੱਨਤੀ ਮੰਨਣ ਲੱਗ ਪਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਉਨਤੀ ਹੁਣ ਏਨੀ ਵੱਧ ਗਈ ਹੈ ਕਿ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਇਹ ਭਰੋਸਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਹੀਂ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਛੱਡ ਕੇ ਇਸ ਦੁਨੀਆ ਤੋਂ ਵਿਦਾ ਹੋਵੇਗਾ। ਇਸ ਦੇ ਵਸਾਹੀ ਦਾ ਇਲਾਜ ਉਸ ਨੇ ਇਹ ਸਮਝਿਆ ਹੈ ਕਿ ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਲਤਾੜਨ ਪਛਾੜਨ ਦੇ ਯੋਗ ਬਣਾ ਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸਾਥੀਆਂ ਨੂੰ ਲਿਤਾੜਦਾ ਪਛਾੜਦਾ ਵੇਖਣ ਦੀ ਤਸੱਲੀ ਕਰ ਕੇ ਅੱਖਾ ਮੀਟੇ। ਕਿੰਨੇ ਤਿਆਨਕ ਅਰਥ ਹਨ ਉੱਨਤੀ ਦੇ, ਕਿੰਨੀ ਕੋਈ ਤਸਵੀਰ ਦੇ ਸੁਹਣੇ ਜੀਵਨ ਦੀ। ਉੱਨਰੀ ਦੇ ਯਤਨਾਂ ਬਿਨਾਂ ਜੀਵਨ ਜਰੂਰ ਸੁਹਣਾ ਹੁੰਦਾ ਕਦੀ ਕਹਾ ਲੰਮੀ ਇਹ ਭਟਕਣ ਨਾ ਹੁੰਦੀ, ਜੇ ਹਰ ਇੱਕ ਕਦਮ 'ਤੇ ਨਾ ਹੁੰਦੇ ਇਹ ਰਹਿਬਰ । ਸੀਹਰਾ ਜੀ ਦਾ ਇਹ ਸ਼ਿਅਰ ਉੱਨਤੀ ਦੀ ਸੋਚ ਲਈ ਇੱਕ ਮਿਹਣਾ ਹੈ। ਮੁਆਫ਼ ਕਰਨਾ, ਸਰ "

"ਨਹੀਂ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਅਜਿਹੀ ਕੋਈ ਗੱਲ ਨਹੀਂ। ਅਸੀਂ ਵਿਚਾਰ ਕਰ ਰਹੇ ਹਾਂ। ਮੈਂ ਤੇਰੀ ਗੱਲ ਨਾਲ ਸਹਿਮਤ ਹਾਂ ਪਰ ਇਹ ਨਹੀਂ ਭੁੱਲਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਕਿ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਅਪਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਇਹ ਵਿਵਹਾਰ ਛੱਡਿਆ ਜਾਣਾ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ।"

"ਇਥੇ 'ਸੰਭਵ' ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਸ਼ੁੱਧ ਨਹੀਂ। ਹਾਂ. ਇਹ ਔਖਾ ਕੰਮ ਹੈ। ਜਿੰਨਾ ਚਿਰ

ਸਮਾਜਕ ਢਾਂਚੇ ਵਿੱਚ ਲੜੀਂਦੀ ਤਬਦੀਲੀ ਨਹੀਂ ਆ ਜਾਂਦੀ, ਓਨਾ ਚਿਰ ਇਹ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਹੈ ਕਿ ਨਿੱਜੀ ਤਰੱਕੀ ਦੇ ਸੁਆਰਥ ਤੋਂ ਪਿੱਛਾ ਛੁਡਾ ਸਕੀਏ। ਬਹੁਤਿਆਂ ਲਈ ਇਹ ਅੱਖਾ ਹੈ. ਪਰ, ਕੁਝ ਇੱਕ ਅਜਿਹੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਇਉਂ ਕਰਨਾ ਸੌਖਾ ਵੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸੁਖਦਾਇਕ ची।"

"ਏਹੋ ਜਿਹੇ ਲੋਕ ਕੌਣ ਹਨ ਅਤੇ ਕਿਥੇ ਹਨ ? ਸਾਨੂੰ ਵੀ ਮਿਲਾਓ।"

"ਏਥੇ ਹੀ ਹਨ, ਸਰ। ਹੁਣੇ ਮਿਲਾ ਦਿੰਦਾ ਹਾਂ। ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾ ਨੰਬਰ ਤੁਹਾਡਾ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਮਿਲੇ। ਹਰ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਇਹ ਹੱਕ ਹਾਸਲ ਨਹੀਂ ਕਿ ਉਹ ਕਿਸੇ ਚੰਗਿਆਈ ਨੂੰ ਅਪਣਾਉਣੋਂ ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਇਨਕਾਰ ਕਰੇ ਕਿ ਇਸ 'ਸਿਸਟਮ' ਵਿੱਚ ਫਸਿਆ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਇਸ ਪ੍ਰਬੰਧ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਮੈਂ ਇਉਂ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ। ਤੁਹਾਡੇ ਕੋਲ ਧਨ ਹੈ,