13

ਈਸਟ ਹੇਮ,

1.11.95.

ਪੁਸ਼ਪੇਦ੍ਰ,

ਏਥੇ ਸਰਦੀ ਵਧਦੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ ਅਤੇ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਵਿਕਾਸ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਦੀ ਸਾਡੀ ਰੀਝ ਵੀ। ਤੇਰੇ ਪੱਤ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪਾਪਾ ਅਤੇ ਪਿਤਾ ਜੀ ਸੁਮੀਤ ਵਿੱਚ ਦਿਲਚਸਪੀ ਲੈ ਰਹੇ ਹਨ। ਤੇਰਾ ਮੈਨੂੰ ਪਤਾ ਨਹੀਂ: ਪਰ, ਮੈਨੂੰ ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਬਹੁਤ ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਹੈ। ਇੱਕ ਗੱਲ ਦੀ ਮੈਨੂੰ ਹੈਰਾਨੀ ਵੀ ਸੀ ਕਿ ਨੀਰਜ ਏਨੀ ਬਦਲ ਕਿਵੇਂ ਗਈ ਹੈ। ਇਹ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਇਸ ਕਰਕੇ ਨਹੀਂ ਸੀ ਪੁੱਛ ਸਕੀ ਕਿ ਕਿਧਰੇ ਗੁੱਸਾ ਨਾ ਕਰ ਲਵੋ। ਪਿਛਲੀ ਮਿਲਦੀ ਉੱਤੇ ਮੈਂ ਪੁੱਛ ਹੀ ਲਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦੇਣ ਦਾ ਯਤਨ ਵੀ ਕੀਤਾ। ਇਹ ਸਭ ਪਿੱਛ ਲਿਖਾਗੀ, ਪਹਿਲਾਂ ਉਸ ਬੈਠਕ ਵਿੱਚ ਹੋਈ ਗੱਲਬਾਤ ਤੈਨੂੰ ਦੱਸ ਲਵਾਂ। ਸੁਣ :

ਠੰਢੀ ਵਲੋਤੀ ਸਵੇਰ ਦੇ ਸਮੇਂ, ਨਿੱਘ ਵਲੋਤੀ ਡ੍ਰਾਇੰਗ ਰੂਮ ਵਿੱਚ ਬੈਠੇ ਮਿੱਤ੍ਰਾਂ ਦੀ ਵਾਰਤਾਲਾਪ ਦਾ ਆਰੰਭ, ਪਾਪਾ ਦੇ ਮਿੱਤ੍ਰ ਨੇ ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਕੀਤਾ-

"ਵੀਰ ਜੀ, ਅੱਜ ਮੈਂ ਪਹਿਲ ਕਰਨੀ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ। ਪਿਛਲੀ ਇੱਕ ਬੈਠਕ ਵਿੱਚ ਤੁਸਾਂ ਆਖਿਆ ਸੀ ਕਿ ਮੱਧਕਾਲ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖਤਾ ਦੀਆਂ ਤਰਜੀਹਾਂ ਗਲਤ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਤੁਹਾਡਾ ਭਾਵ ਕੁਝ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੀ ਕਿ ਜੀਵਨ ਦੀਆਂ ਮੁਢਲੀਆ ਮਾਨਤਾਵਾਂ, ਸੱਤਿਅਮ, ਧਿਵਮ ਅਤੇ ਸੁੰਦਰਮ ਵਿੱਚੋਂ ਸੱਤਿਅਮ ਨੂੰ ਪ੍ਰਧਾਨਤਾ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਰਹੀ ਹੈ, ਜਦ ਕਿ ਅ-ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਜੀਵਨ ਲਈ ਸੱਤਿਅਮ ਨਾਂ ਦੀ ਕਿਸੇ ਮਾਨਤਾ ਦੀ ਹੱਦ ਹੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਅ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਜੀਵਨ ਸਾਹਮਣੇ ਕੇਵਲ ਇੱਕ ਮਨੋਰਥ ਹੁੰਦਾ ਹੈ 'ਸੁਰੱਖਿਆ' ਅਤੇ ਸੱਤ-ਅਸੰਤ ਜਾਂ ਸੱਚ ਅਤੇ ਝੂਠ ਦੋਵੇਂ ਹੀ ਇਸ ਮਨੋਰਥ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦੇ ਸਾਧਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਜੀਵਨ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੇ ਜਾਂ ਇਉਂ ਵੀ ਕਹਿ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਜਦੋਂ ਜੀਵਨ ਸ਼ਿਵਮ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਦੋਂ ਉਸ ਨੂੰ ਝੂਠ ਦਾ ਵਸੀਲਾ ਵਰਤਣ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀ ਰਹਿੰਦੀ ਕਿਉਂਚ ਜਿਸ ਮਨੋਰਥ ਨੂੰ ਇਸ ਵਸੀਲੇ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨਾ ਸੀ, ਉਹ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਇਹ ਭਾਵ ਹੋਇਆ ਕਿ ਸ਼ਿਵਮ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਸੱਚ ਦੀ ਵੀ ਲੋਡ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਸੱਚ ਵੀ ਸ਼ਿਵਮ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦਾ ਵਸੀਲਾ ਹੀ ਸੀ। ਮੈਂ ਬਹੁਤ ਵੱਡੀ ਉਲਬਣ ਵਿੱਚ ਹਾਂ ਕਿ ਅਸੀਂ ਕਿਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਉੱਤੇ ਪੁੱਜ ਗਏ ਹਾਂ ? ਅਸੀਂ ਸੱਚ ਵਰਗੀ ਮਾਨਤਾ ਨੂੰ ਬੇਲੋੜੀ ਕਹਿ ਰਹੇ ਹਾਂ।"

"ਤੁਸੀਂ ਸਾਰੀ ਗੱਲਬਾਤ ਦੀ ਇੱਕ ਕੜੀ ਵਿਸਰ ਗਏ ਹੈ। ਮੈਂ ਕਹਿਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸਾ ਕਿ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਸਾਧਨ ਰੂਪ ਸੱਚ ਜਾਂ ਸਹੂਲਤੀ ਸੱਚ ਬੋਲੜਾ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ। ਸੱਚ ਨੂੰ ਸਲਾਮਤੀ ਦੇ ਸਾਧਨ ਵਜੋਂ ਵਰਤਣ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਰਹੇਗੀ। ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਝੂਠ ਵੀ ਅਲੋਪ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ, ਕਿਉਂਜੁ ਇਸ ਸਾਧਨ ਦੀ ਵੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ। ਝੂਠ ਦੇ ਅਲੋਪ