ਹੋਣ ਦਾ ਭਾਵ ਹੈ, ਸੱਚ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਹੋਣਾ। ਝੂਠ ਦੇ ਅਲਪ ਹੋਣ ਨਾਲ ਸੱਚ ਅਲਪ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ, ਕਿਉਂਜੁ ਸੱਚ ਝੂਠ ਉੱਤੇ ਆਇਤ ਆਧਾਰਿਤ ਨਹੀਂ। ਹੁਣ ਦੱਸੋ ਤੁਸੀਂ ਸਮੱਸਿਆ ਨੂੰ ਠੀਕ ਪਛਾਣਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਠੀਕ ਬਿਆਨਿਆ ਹੈ? ਕੀ ਤੁਹਾਡੀ ਚਿੰਤਾ ਜਾਂ ਉਲਝਣ ਕੁਝ ਓਪਰੀ ਨਹੀਂ ? ਇਹ ਮਾਨਤਾਵਾਂ, ਇਹ ਆਦਰਸ਼ ਅਤੇ ਇਹ ਉਦੇਸ਼, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਚਰਚਾ ਪੁਰਾਤਨ ਕਾਲ ਤੋਂ ਹੁੰਦੀ ਆ ਰਹੀ ਹੈ, ਸਭ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਸੋਦੇ-ਸਿਰਜੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਇਹ ਗਲਤ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਕਿੰਤੂ ਵੀ ਕੀਤੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਥਾਂ ਦੇ ਮਨੁੱਖ ਨੇ ਸੱਤਿਅਮ, ਸ਼ਿਵਮ ਅਤੇ ਸੁੰਦਰਮ ਨੂੰ ਜੀਵਨ ਦੇ ਆਦਰਜ ਆਖਿਆ ਹੋ ਤਾਂ ਦੂਜੀ ਬਾਰੇ ਵੱਸਣ ਵਾਲੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੇ ਮੁਕਤੀ ਜਾਂ ਮੇਕਸ਼ ਨੂੰ ਜੀਵਨ ਦਾ ਮਨੋਰਥ ਮੰਨ ਕੇ ਇਸ ਦੀ ਰੂਪ-ਰੇਖਾ ਨੀਅਤ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਸਰ-ਚਿਰ-ਆਨੰਦ ਨੂੰ ਵੀ ਜੀਵਨ ਦਾ ਮੂਲ ਅਤੇ ਮਨੋਰਥ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਭਾਵ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਮਨੁੱਖੀ ਮਨ ਸੋਚਦਾ ਆਇਆ ਹੈ ਅਤੇ ਸੋਚੀ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਆਉ ਸੋਚੀਏ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਉਲਝਣ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਕਿਉਂ। ਸੋਚਣਾ ਮਨ ਦਾ ਸੁਭਾਉ ਹੈ। ਮਨ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਉ ਅਨੁਸਾਰ ਵਿਚਰਣ ਅਤੇ ਵਿਕਸਣ ਦਿਉ। ਸਮੇਂ ਸਿਰ ਸਾਰੀਆਂ ਉਲਝਣਾਂ ਸੁਲਝ ਜਾਣਗੀਆਂ। ਜੇ ਕੁਝ ਇੱਕ ਨਾ ਵੀ ਸੁਲਝਣ ਤਾਂ ਸਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਸੁਲਝਾਉਣ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਦਾਰੀ ਸਾਡੀ ਨਹੀਂ। ਭਵਿੱਖ ਵਿੱਚ ਸਾਡੇ ਵਰਗੇ ਅਨੇਕ ਮਨੁੱਖ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੁਲਝਾਉਣ ਦਾ ਯਤਨ ਕਰਦੇ ਰਹਿਣਗੇ । ਅਸੀਂ ਸੱਚ ਦੀ ਅਨੰਤ ਲੜੀ ਦੀਆਂ ਤੁੱਛ ਕੜੀਆਂ ਹਾਂ। ਤਾਂ ਵੀ ਸਾਡੇ ਰਾਹੀਂ ਸੱਚ ਦੀ ਲੜੀ ਦੀ ਲਗਾਤਾਰਤਾ ਬਣੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਬਣਾਈ ਰੱਖੀਏ ਅਤੇ ਮਿਲੀਸ਼ੀਅਨ ਸਕੂਲ ਦੀ ਸੋਚ-ਸ਼ਾਖਾ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰੀਏ।"

"ਕਮਲ ਅਤੇ ਨੀਰਜ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਉਡੀਕੋਗ ?"

"ਉਹ ਅੱਜ ਨਹੀਂ ਆ ਸਕਣਗੇ ਚਾਚਾ ਜੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸੰਬੰਧੀਆਂ ਵਿੱਚ ਕਿਧਰੇ ਕਦੀ ਵਿਆਹ ਹੈ।"

ਮੇਰੀ ਗੱਲ ਅਜੇ ਪੂਰੀ ਹੋਈ ਹੀ ਸੀ ਕਿ ਚਾਰਾ ਦੀ ਆਵਾਜ ਸੁਣਾਈ ਦਿੱਤੀ। ਮਿੱਤ੍ਰ-ਆਗਮਨ ਦੀ ਆਸ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਅੱਖਾਂ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਉੱਤੇ ਜਾ ਟਿਕੀਆ। ਖੁਲ੍ਹਣ ਉੱਤੇ ਕਮਲ ਅਤੇ ਨੀਰਜ ਨੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕੀਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਚਿਹਰਿਆਂ ਉੱਤੇ ਖਿੱਲਰੀ ਹੋਈ ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਦੱਸਦੀ ਸੀ ਕਿ ਕੋਈ ਵੱਡੀ ਮੱਲ ਮਾਰ ਕੇ ਆਏ ਹਨ। ਨੀਰਜ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਓਸੇ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ, "ਅਸੀਂ ਬੜੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਨਾਲ ਜਾਨ ਛੁਡਾ ਕੇ ਆਏ ਹਾਂ। ਧੱਕ ਧੱਕ ਕੇ ਮਾਮਾ ਅਤੇ ਰੈਡੀ ਨੂੰ ਘੱਲ ਦਿੱਤਾ ਵਿਆਹ ਉੱਤੇ। ਮੰਦਰ ਵਿੱਚ ਚਾਰ ਘੰਟੇ ਚੌਕੜੀ ਮਾਰ ਕੇ ਕੌਣ ਬੇਨੇ। ਏਥੇ ਪਾਪਾ ਦੇ ਪਰਵਚਨ ਅਤੇ ਦੀਦੀ ਦੀਆਂ ਆਲੂ-ਟਿੱਕੀਆਂ। ਅੱਜ ਮੈਂ ਹੈਨਾਲਟ ਪਾਰਕ ਵਾਲਾ ਘਾਟਾ ਵੀ ਪੂਰਾ ਕਰਨਾ ਹੈ।"

"ਖ਼ੁਮ ਯਾਦ ਰੱਖਿਆ ਹੈ ਤੂੰ, ਪਰ ਅੱਜ ਮੋਰੀਆਂ ਆਲੂ-ਟਿੱਕੀਆਂ ਨਹੀਂ ਮੂਲੀਆਂ ਵਾਲੀਆਂ ਪ੍ਰਾਉਂਠੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਪਕਾਉਣੀਆਂ ਹਨ ਮਾਮਾ ਨੇ।"

"ਚਲੇ, ਟਿੱਕੀਆਂ ਅਗਲੇ ਐਤਵਾਰ ਸਹੀ। ਨਾ ਹੀਰ ਮੁੱਕਣੀ ਹੈ, ਨਾ ਕਿੰਗ ਟੁੱਟਣੀ चे।"

"ਅਗਲੇ ਐਤਵਾਰ ਕਿਉਂ ? ਅੱਜ ਹੀ ਸ਼ਾਮ ਦੀ ਚਾਹ ਨਾਲ ਕਿਉ ਨਹੀਂ ?"

"ਨੀਕ ਹੈ, ਮਾਮਾ, ਪਰ ਬਣਾਵਾਗੇ ਮੇਂ ਅਤੇ ਦੀਦੀ।"

ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੱਲਾਂ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਮੈਂ ਅਤੇ ਡੇਰੇ ਜੀਜਾ ਜੀ ਨੇ ਚਾਹ ਅਤੇ ਨਾਮਤਾ ਮੇਜ ਉੱਡੇ ਲਿਆ ਰੱਖਿਆ। ਮੇਜ਼ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਪਈ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਸਾਰੀ ਦੇ ਉੱਤੇ ਜਦੋਂ ਤੇਰੇ ਜੀਜਾ ਜੀ