ਦੀ ਇੱਕ ਉਕਤੀ ਦਾ ਉਲਧਾ ਕਰਦਾ ਹਾਂ, 'ਕਿਸੇ ਅਟੱਲ ਨੇਮ ਅਧੀਨ ਹਰ ਮੈਂ ਉਸ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਹ ਉਪਜੀ ਹੋਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨੀਅਤ ਸਮੇਂ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਹੋਈ ਬੇ-ਇਨਸਾੜੀ ਦੀ ਹਾਨੀ-ਪੂਰਤੀ ਜਾਂ ਦਰੁਸਤੀ ਕਰ ਕੇ ਤੱਤਾਂ ਨੂੰ ਸੰਤੋਖ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।"

"ਵੀਰ ਜੀ, ਪੱਛਮੀ ਦਰਸ਼ਨ ਦਾ ਪਿਤਾਮਾ ਬੇਲੀਜ਼ ਦੀ ਥਾਂ ਅਨੈਕਸੀਮੈਂਡਰ ਨੂੰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।"

"ਅੰਕਲ ਜੀ, ਤੁਸੀਂ ਅੰਕੁਰ ਦੇਖ ਰਹੇ ਹੋ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬੇਲੀਜ਼ ਨੂੰ ਦਰਸ਼ਨ ਦਾ ਪਿਤਾਮਾ ਆਖਿਆ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬੀਜ ਦੀ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਹੈ।"

"ਸਾਰੀ, ਬੇਟਾ ਜੀ, ਮੈਂ ਕੁਝ ਉਲਾਰ ਹੋ ਗਿਆ ਸਾਂ।"

"ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਸੰਜੋਗ-ਵਿਜੋਗ ਨੂੰ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਇਕ ਦੂਜੇ ਪ੍ਰਤਿ ਬ-ਇਨਸਾਫੀ (Injustice) ਅਤੇ ਇਸ ਬੇ-ਇਨਸਾਝੀ ਦੀ ਤਲਾਕੀ ਜਾਂ ਹਾਨੀ-ਪੂਰਤੀ ਨੂੰ ਜਸਟਿਸ ਕਹਿ ਕੇ ਇਸ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਨੇ ਆਧੁਨਿਕ ਦਰਸ਼ਨ ਦੇ ਪਿਤਾਮਾ, ਪਲੋਟੋ ਦਾ ਮਾਰਗ-ਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ ਆਖਿਆ ਸਕਦਾ ਹੈ।"

"ਉਹ ਕਿਵੇਂ, ਪਾਪਾ ?"

"ਜ਼ਰਾ ਟੇਢੀ ਜਿਹੀ ਗੱਲ ਹੈ। ਏਧਰ ਓਧਰ ਘੁੰਮ ਫਿਰ ਕੇ ਆਉਣਾ ਪਵੇਗਾ ਅਸੀ ਅੱਜ- ਕੱਲ ਇਸ ਸ਼ਬਦ ਦੇ ਅਰਥਾਂ ਨੂੰ ਕਾਨੂੰਨ ਅਤੇ ਇਨਸਾਚ ਨਾਲ ਜੋੜਦੇ ਹਾਂ: ਪਰ, ਪਲਟੇ ਦੇ ਅਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਇਕ ਸੂਖਮ ਜਿਹਾ ਫਰਕ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪੁਸਤਕ 'ਰੀਪਬਲਿਕ' ਵਿੱਚ ਜਸਟਿਸ ਦੀ ਪਰੀਭਾਸ਼ਾ ਲੱਭਣ ਦਾ ਯਤਨ ਕੀਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅੰਰ ਵਿੱਚ ਇਸ ਸਿੱਟੇ ਉੱਤੇ ਪੁੱਜਾ ਹੈ ਕਿ 'ਆਪਣੇ ਜ਼ਿੰਮੇ ਲੱਗੇ ਕੰਮ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਈਮਾਨਦਾਰੀ ਅਤੇ ਮਿਹਨਤ ਨਾਲ ਕਰਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ, ਦੂਜੇ ਦੇ ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਦਖ਼ਲ ਨਾ ਦੇਣਾ ਜਸਟਿਸ ਦੇ । ਇਸ ਪਰੀਭਾਸ਼ਾ ਅਨੁਸਾਰ ਜਸਟਿਸ ਦੇ ਅਰਥ ਡਿਊਟੀ ਜਾਂ ਵਰਜ ਨਾਲ ਰਲਦੇ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਗੀਤਾ ਵਿੱਚ ਭਗਵਾਨ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਅਰਜੁਣ ਨੂੰ ਧਰਮ ਦੇ ਪਾਲਣ ਦੀ ਤਾਕੀਦ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਉਹ ਧਰਮ ਵੀ ਪਲੇਟੇ ਦੀ ਜਸਟਿਸ ਨਾਲ ਰਲਦਾ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਜਸਟਿਸ ਦੇ ਅਜੋਕੇ ਅਰਥ ਇਸ ਅਰਥ ਨਾਲ ਕੁਝ ਵੱਖਰੇ ਹਨ। ਅਨੈਕਸੀਮੈਂਡਰ ਨੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਤੱਤਾਂ ਵਿਚਲੀ ਜਸਟਿਸ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਦਿਆਂ ਆਖਿਆ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਿੱਚ ਅੱਗ, ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਇੱਕ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਮਿਕਦਾਰ ਜਾਂ ਮਾਤਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤੇ ਹਨ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਵਾਧੇ ਦਾ ਯਤਨ ਕਰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਅਜਿਹਾ ਕਰਦਿਆਂ ਹੋਇਆ ਇਹ ਆਪੋ-ਆਪਣੇ ਵਾਧੇ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਇਕ ਦੂਜੇ ਦੀ ਹਾਨੀ ਅਤੇ ਹਾਨੀ-ਪੂਰਤੀ ਵੀ ਕਰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਅੱਗ ਬਲਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਸੁਆਹ ਉਪਜਦੀ ਹੈ, ਜਿਹੜੀ ਮਿੱਟੀ ਦਾ ਹੀ ਇੱਕ ਰੂਪ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਸਟਿਸ ਦਾ ਨੇਮ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਤੱਤ ਨੂੰ ਹੱਦੋਂ ਵਧਣ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ। ਇਹ ਜਸਟਿਮ ਕੋਈ ਦੇਵਤਾ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਇੱਕ ਨਿਰਾਕਾਰ ਨੇਮ ਹੈ।"

"ਵੀਰ ਜੀ, ਇਸ ਆਦਮੀ ਨੇ ਕਮਾਲ ਦੀ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਹੈ; ਦਿਮਾਗ ਖ਼ਰਾਬ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਇਸ ਨੇ।"

"ਦਿਮਾਗ ਖ਼ਰਾਬ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਤੁਹਾਡਾ ਭਾਵ ਹੈ ਸੋਚਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਹੋਰ ਸੋਚੇ। ਅਨੇਕਸੀਮੈਂਡਰ ਦਾ ਖ਼ਿਆਲ ਹੈ ਕਿ ਅੱਗ, ਪਾਣੀ, ਹਵਾ, ਮਿੱਟੀ ਆਦਿਕ ਸਭ ਦੇਵਤੇ ਹਨ। ਅਨੰਤ ਕਾਲ ਤੋਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਹੱਦਾਂ ਜਾਂ ਸੀਮਾਵਾਂ ਨੀਅਤ ਕਰ ਦਿੱਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਕੋਈ ਆਪਣੀ ਹੱਦ ਨਹੀਂ ਉਲੰਘ ਸਕਦਾ। ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਇਹ ਖ਼ਿਆਲ ਯੂਨਾਨੀ