ਮਿਥਿਹਾਸ ਵਿੱਚੋਂ ਲਿਆ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਆਪਸੀ ਜੋੜ-ਵਿਛੋਡ ਉੱਤੇ ਲਾਗੂ ਕਰ ਲਿਆ ਹੋਵੇ। ਯੂਨਾਨੀ ਮਿਥਿਹਾਸ ਦਾ ਕੋਈ ਦੇਵਤਾ (ਏਥੋਂ ਤਕ ਕਿ ਜੁਅਸ ਜਾਂ ਚੇਅਸ ਜੋ ਕਿ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਹਾਕਮ ਹੈ) ਹੋਣੀ ਜਾਂ ਭਾਵੀ ਨਾਲੋਂ ਤਕੜਾ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਹਰ ਕਿਸੇ ਉੱਤੇ ਭਾਰੂ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਦੇਵਤਾ ਮਗਰੂਰ ਹੋ ਕੇ ਆਪਣੀ ਸੀਮਾ ਦਾ ਉਲੰਘਣ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਦੋਂ ਭਾਵੀ ਜਾਂ ਹੋਣੀ ਨਾਂ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਹਰਕਤ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸਜ਼ਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਭਾਵੀ ਜਾਂ ਹੋਣੀ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਜਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਵਹਾਰ ਵਿੱਚ ਉਹ ਕੁਝ ਕਰਦੀ ਹੈ ਜੇ ਕੁਝ ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਆਪਸੀ ਸੰਬੰਧ ਵਿੱਚ ਜਸਟਿਸ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਜਸਟਿਸ ਵਾਂਗ ਹੋਣੀ ਦਾ ਵੀ ਕੋਈ ਰੂਪ-ਸਰੂਪ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਇੱਕ ਨਿਰਾਕਾਰ ਨੇਮ ਹੈ ਜੋ ਪੂਰੀ ਨਿਰਪੱਖਤਾ, ਨਿਰਭੈਤਾ ਅਤੇ ਸਰਵ-ਵਿਆਪਕਤਾ ਨਾਲ ਲਾਗੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਤਕਦੀਰ, ਹੋਣੀ ਜਾਂ ਭਾਵੀ ਦੇ ਖ਼ਿਆਲ ਨੇ ਯੂਨਾਨੀ ਆਰਟ, ਲਿਟਰੇਚਰ, ਧਰਮ ਅਤੇ ਗਲਸਰ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਹੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਥਾਂ ਮਲੀ ਰੱਖੀ ਹੈ। ਤਕਦੀਰਵਾਦ ਯਹੂਦੀ ਧਰਮਾ ਦੁਆਰਾ ਅਪਣਾਇਆ ਜਾ ਕੇ ਸਾਰੇ ਸੰਸਾਰ ਉੱਤੇ ਵੇਲ ਗਿਆ। ਹੁਣ ਇਸ ਦਾ ਰੂਪ ਬਹੁਤ ਬਦਲ ਗਿਆ ਹੈ। ਯੂਨਾਨ ਵਿੱਚ ਇਹ ਕਿਸੇ ਘੁਮੰਡ ਜਾਂ ਅਨਧ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਹੋਂਦ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਾ ਸੀ। ਪਿੱਛੇ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਹਰ ਨਿੱਕੀ ਵੱਡੀ ਗੱਲ ਨੂੰ ਭਾਗਾਂ, ਕਰਮਾਂ ਜਾਂ ਤਕਦੀਰ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਤ ਕਰ ਲਿਆ ਹੈ। ਯੂਨਾਨੀ ਦੁਖਾਂਤ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਸ੍ਰੇਸ਼ਟ ਰੂਪ ਸੀ। ਉਸ ਵਿੱਚ ਵੀ ਹੋਣੀ ਨੂੰ ਉਚੇਚੀ ਥਾਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਸੀ । ਪਲੇਟ ਨੇ ਹੋਣੀ ਨੂੰ ਜਸਟਿਸ ਕਹਿ ਕੇ ਇਸ ਨੂੰ ਇੱਕ ਲੋੜੀਂਦੀ ਸਮਾਜਕ ਮਾਨਤਾ ਦਾ ਦਰਜਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਜੇ ਹਰ ਕੋਈ ਆਪੋ-ਆਪਣੇ ਫਰਜ਼ ਨੂੰ ਈਮਾਨਦਾਰੀ ਨਾਲ ਨਿਭਾਵੇ ਤਾਂ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਕਈ ਸਮੱਸਿਆ ਉਤਪਨ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ; ਪਰ, ਜਿਸ ਹੰਕਾਰ ਤੋਂ ਦੇਵਤੇ ਮੁਕਤ ਨਹੀਂ ਹਨ. ਉਸ ਤੋਂ ਸਾਧਾਰਣ ਮਨੁੱਖ ਕਿਵੇਂ ਬਚੇ ਰਹਿ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਭਾਵੀ ਜਾਂ ਹੋਣੀ ਅਨਾਦੀ ਅਤੇ ਅਨੇਸ਼ ਹੈ?"

"ਪਾਪਾ, ਕੀ ਭਾਵੀ ਜਾਂ ਹੋਣੀ ਦਾ ਖ਼ਿਆਲ ਰੱਬ ਨਾਲ ਮਿਲਦਾ ਜੁਲਦਾ ਨਹੀਂ ? ਜੋ ਮਿਲਦਾ ਜੁਲਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਕੀ ਇਹ ਰੱਸ ਦੇ ਖਿਆਲ ਦਾ ਬਦਲਿਆ ਹੋਇਆ ਰੂਪ ਨਹੀਂ ?"

"ਬੇਟਾ ਜੀ, ਜਿੱਥੋਂ ਤਕ ਨਿਰਾਕਾਰ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਹੈ, ਇਹ ਖਿਆਲ ਉਸ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਪਰ, ਯਹੂਦੀ ਧਰਮ (ਯਹੂਦੀ, ਈਸਾਈ ਅਤੇ ਮੁਸਲਮਾਨ) ਜਿਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਸ਼ਖਸੀ ਜਾਂ ਵਿਅਕਤੀ-ਰੂਪ ਰੱਬ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਸ ਰੱਬ ਦਾ ਖ਼ਿਆਲ ਭਾਵੀ ਜਾਂ ਹੋਣੀ ਦੇ ਖ਼ਿਆਲ ਤੋਂ ਪਿੱਛੋਂ ਉਪਜਿਆ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਖ਼ਸੀ ਰੱਬ ਨੂੰ ਸਰਵ-ਸ਼ਕਤੀਮਾਨ ਮੰਨ ਲੈਣ ਅਤੇ ਸਿੱਧ ਕਰਨ ਦੇ ਯਤਨ ਵਿੱਚ ਇਹ ਖਿਆਲ ਉਪਜਿਆ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਹੋਣੀ ਰੱਬ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹੈ ਅਤੇ ਅਧੀਨ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਉਸ ਨਾਲ ਮਿਲਦੀ ਜੁਲਦੀ ਹੈ। ਅੱਗ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹੋ ਜਾਣ ਨਾਲ ਕੋਈ ਚੀਚ ਅੱਗ ਦੇ ਸਾਰੇ ਗੁਣ ਭਾਵੇਂ ਨਾ ਹੀ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰ ਸਕੇ ਪਰ ਤੱਤੀ ਜ਼ਰੂਰ ਹੋ ਜਾਵੇਗੀ। ਅਨੈਕਸੀਮੈਂਡਰ ਨੇ ਜਿਹੜੀ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਣ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਹੈ, ਉਸ ਵੱਲ ਤੁਹਾਡਾ ਖਿਆਲ ਨਹੀਂ ਗਿਆ ਲੱਗਦਾ।"

" ਉਹ ਕਿਹੜੀ ਗੱਲ ਵੀਰ ਜੀ?"

"ਉਹ ਇਹ ਕਿ ਉਸ ਨੇ ਤੱਤਾਂ ਨੂੰ 'ਬੇਸ਼ੱਕ ਦੇਵਤ' ਆਖਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਇਉਂ ਕਹਿ ਕੇ ਲੋਕ-ਧਾਰਣਾ ਦੀ ਅਧੀਨਤਾ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤੀ ਹੈ; ਪਰ, ਜਸਟਿਸ ਨੂੰ ਉਸ ਨੇ ਸੱਤਾ ਵਿੱਚ ਵਿਚਰਣ ਵਾਲਾ ਇੱਕ ਅਟੱਲ ਨੇਮ ਆਖ ਕੇ ਮਨੁੱਖੀ ਸੋਚ ਦੀ ਧਰਤੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਬੀਜ ਬੀਜ ਦਿੱਤਾ ਸੀ, ਜਿਹੜਾ ਅੱਜ ਵਿਜਿਕਸ ਦਾ ਵੱਡ-ਆਕਾਰੀ ਖੋੜ੍ਹ ਬਣ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਕਹਿਣਾ ਵੀ ਕਿਸੇ ਹੱਦ ਤਕ ਠੀਕ ਹੈ ਕਿ ਜਸਟਿਸ ਦਾ ਖਿਆਲ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਵਿਕਸਦਾ