ਹੋਇਆ 'ਕਾਨੂੰਨ ਦਾ ਰਾਜ' (Rule of Law) ਹੋ ਨਿਬੜਿਆ ਹੈ।"

"ਡਾ ਜੀ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਪੁਰਾਣੇ ਲੋਕਾਂ ਕਿਸੇ ਤਰਕ ਦੇ ਆਸਰੇ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਦੱਸਿਆ ਹੈ ਜਾਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਬੇ-ਤੁਕੀਆਂ ਜਾਂ ਸਹਿਜ-ਸੁਭਾ ਆਖੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਗੱਲਾਂ ਵਿੱਚ ਅੱਜ ਦੇ ਵਿਦਵਾਨ ਆਪਣੇ ਅਰਥ ਵੇਖਣ ਦੀ ਕਲਾਕਾਰੀ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ ?"

"ਤੇਰਾ ਸ਼ੱਕ ਬੇ-ਬੁਨਿਆਦ ਨਹੀਂ। ਵਿਗਿਆਨ ਦੀ ਚੜ੍ਹ ਮੱਚ ਜਾਣ ਕਰਕੇ ਅੱਜ ਕੱਲ ਸਾਰੇ ਧਰਮ-ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਜਿਕਸ ਦੇ ਨੇਮਾਂ ਦਾ ਇਲਹਾਮੀ ਐਲਾਨ ਸੈਂਕੜੇ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਹੋਇਆ ਮੰਨਿਆ ਅਤੇ ਮੰਨਵਾਇਆ ਜਾਣ ਲੱਗ ਪਿਆ ਹੈ । ਤਾਂ ਵੀ ਅਰਸਤੂ ਨੇ ਲਿਖਿਆ ਹੈ ਕਿ ਅਨੈਕਸੀਮੈਂਡਰ ਕਹਿੰਦਾ ਸੀ, 'ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦਾ ਮੁੱਢਲਾ ਤੱਤ ਪਾਣੀ ਨਹੀਂ, ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਸਾਡਾ ਜਾਣਿਆ ਹੋਇਆ ਕੋਈ ਹੋਰ ਤੱਤ ਹੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦਾ ਸੀਜ ਹੈ। ਇਹ ਤੱਤ ਸਦਾ ਹੀ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਦੇ ਵਿਰੋਧੀ ਹਨ ਅੱਗ ਗਰਮ ਹੈ, ਪਾਣੀ ਸਿੱਲ੍ਹਾ ਹੈ, ਹਦਾ ਠੰਢੀ ਹੈ। ਜੇ ਕਦੀ ਇੱਕ ਤੱਤ ਅਨਾਦੀ ਜਾ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਤਾਂ ਸਾਰਿਆ ਦਾ ਵਡੇਰਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਆਪਣੇ ਵਿਰੋਧੀਆਂ ਨੂੰ ਹੁਣ ਤਕ ਖ਼ਤਮ ਕਰ ਚੁੱਕਾ ਹੋਣਾ ਸੀ । ਇਸ ਲਈ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦਾ ਮੁੱਢਲਾ ਤੱਤ ਨਿਸਚੇ ਹੀ ਨਾ ਠੰਢਾ, ਨਾ ਤੱਤਾ, ਨਾ ਗਿੱਲਾ, ਨਾ ਸੁੱਕਾ, ਨਾ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਾ ਉਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ, ਕੋਈ ਅਗਿਆਤ ਤੱਤ ਹੈ। ਇਹ ਗੱਲ 'ਨੇਰੀ ਨੰਤੀ' ਨਾਲ ਕਿੰਨੀ ਮਿਲਦੀ ਜੁਲਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਆਖੀ ਵੀ ਇੱਕ ਵਿਉਂਤ ਨਾਲ ਗਈ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਤਰਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਨੇ ਇਉਂ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਉਹ ਨਿਸਚੇ ਹੀ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਹੈ।"

"ਪਾਪਾ, ਇਸ ਦੀ ਤਰਕ ਵਿਧੀ ਵਿੱਚ ਮੈਨੂੰ ਇਕ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਨਜ਼ਰ ਆਈ ਹੈ। ਉਹ ਇਹ ਕਿ ਇਹ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਕੁਝ ਕੁ ਗੱਲਾਂ ਸੱਦੀਆਂ ਮੰਨ ਕੇ ਤੁਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅਗਲੇ ਨਤੀਜੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸੱਚੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਉੱਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਕਰਜਾ ਹੈ। ਇਹ ਜ਼ਰੂਰੀ ਨਹੀਂ ਕਿ ਇਸ ਨੇ ਜਿਸ ਨੂੰ ਬੁਨਿਆਦੀ ਸੱਚ ਮੰਨਿਆ ਹੈ, ਉਹ ਜ਼ਰੂਰ ਸੱਚ ਹੋਵੇ।"

"ਬੇਟਾ ਨੀਰਜ, ਵੀਰ ਜੀ ਭਾਵੇਂ ਤੁਹਾਡੀ ਗੱਲ ਸਮਝ ਗਏ ਹੋਣ ਪਰ ਮੇਰੇ ਲਈ ਮਿਸਾਲ ਦੇ ਕੇ ਗੱਲ ਕਰੋ।"

"ਅਕਲ ਜੀ, ਅਨੈਕਸੀਮੰਤਰ ਤੱਤਾਂ ਨੂੰ ਦੇਵਤੇ ਮੰਨਦਾ ਹੈ, ਤੱਤਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਦੇ ਸਦੀਵੀ ਵਿਰੋਧੀ ਮੰਨਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਗੱਲਾਂ ਉਸ ਲਈ ਸ੍ਵਤਾ-ਸਿੱਧ ਹਨ। ਸਾਡੇ ਲਈ ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਗੱਲਾਂ ਗਲਤ ਹਨ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਅਵਿਗਿਆਨਿਕ ਨੀਹਾਂ ਉੱਤੇ ਉੱਸਰਿਆ ਹੋਇਆ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਕੱਚਾ ਕੇਟ ਪਹਿਲੇ ਹੱਲੇ ਹੀ ਢਹਿ ਜਾਏਗਾ।"

"ਮੈਂ ਨੀਰਜ ਦੀ ਗੱਲ ਨਾਲ ਸਹਿਮਤ ਹਾਂ ਪਰੰਤੂ ਏਥੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਇਹ ਨਹੀਂ ਕਿ ਉਸ ਦੀਆਂ ਦੱਸੀਆ ਗੱਲਾ ਠੀਕ ਹਨ ਜਾਂ ਗਲਤ। ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਸੀ ਜਾਂ ਨਹੀਂ। ਇੱਕ ਸਾਇੰਸਦਾਨ ਲਿਬਾਰਟਰੀ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਤਜਰਬੇ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਨਿਰਖ ਪਰਖ ਦੀ ਵਿਧੀ ਵਰਤਦਾ ਹੈ, ਕਿਸੇ ਨਤੀਜੇ ਉੱਤੇ ਪੁੱਜ ਕੇ ਆਪਣੀ ਲੱਭਤ ਨੂੰ ਦੂਜੇ ਸਾਇੰਸਦਾਨਾਂ ਸਾਹਮਣੇ ਪਰਖ ਪੜਚੋਲ ਵਾਸਤੇ ਰੱਖ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਵਿਗਿਆਨਿਕ ਪਰਖ ਇਹ ਫੈਸਲਾ ਦੇ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਵਿਗਿਆਨਿਕ ਦੁਆਰਾ ਦੱਸੀ ਗਈ ਗੱਲ ਗਲਤ ਹੈ। ਉਹ ਵੀ ਵਿਗਿਆਨਿਕ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਨਤੀਜੇ ਨੂੰ ਪਰਵਾਨ ਕਰ ਕੇ ਮੰਨ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਨੂੰ ਕਿਧਰੇ ਕੋਈ ਗਲਤੀ ਲੱਗੀ ਹੈ। ਕੀਹ ਇਹ ਕਹਿਣਾ ਠੀਕ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਵਿਗਿਆਨੀ ਜਾਂ ਸਾਇੰਸਦਾਨ ਨਹੀਂ ? ਨਹੀਂ, ਇਉਂ ਕਹਿਣਾ ਠੀਕ ਨਹੀਂ। ਸੱਚ ਏਹੋ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਵਿਗਿਆਨੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਮੰਜ਼ਲ ਤਕ ਪੁੱਜਣ ਲਈ ਵਿਗਿਆਨਿਕ ਵਿਧੀ ਅਪਣਾਈ ਹੈ। ਏਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਨੈਕਸੀਮੈਂਡਰ ਇੱਕ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਸੀ,