ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਦੀ ਵਿਧੀ ਤਾਰਕਿਕ ਸੀ। ਰਹੀ ਗੱਲ ਉਸ ਦੇ ਤਰਕ ਦਾ ਆਧਾਰ ਗਲਤ ਜਾਂ ਠੀਕ ਹੋਣ ਦੀ; ਸੋ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹੈ ਕਿ ਪੁਰਾਤਨ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਤਰਕ ਦੀ ਨਿਗਮਨੀ ਜਾਂ ਨਿਗਮਨਾਤਮਕ) ਵਿਧੀ ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ । ਤਰਕ ਜਾਂ ਦਲੀਲ ਦੀ ਇਹ ਵਿਧੀ ਤਰਕ ਕਰਨ ਜਾਂ ਦਲੀਲ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਇਹ ਭਰਸਾ ਦਿੰਦੀ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਇੱਕ ਸੰਪੂਰਣ ਸੱਚ ਤੋਂ ਤੁਰ ਕੇ ਦੂਜੇ ਸੰਪੂਰਣ ਸੱਚ ਤੱਕ ਪੁੱਜ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਭੁਲੇਖੇ ਦੀ ਗੁੰਜਾਇਸ਼ ਨਹੀਂ ਸੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ। ਇਸ ਲਈ ਪੁਰਾਤਨ ਕਾਲ ਦੇ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਇਸ ਤਰਕ ਵਿਧੀ ਦੇ ਮੋਹ ਜਾਲ ਵਿੱਚ ਫਸੋ ਹੋਏ ਸਨ। ਕੇਵਲ ਯੂਨਾਨੀ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸਾਰੀ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਪਰਮ ਸੱਚ ਨੂੰ ਤਰਕ ਦਾ ਆਧਾਰ ਬਣਾਉਂਦੇ ਸਨ। ਮੱਧਕਾਲ ਦੇ ਈਸਾਰੀ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਵਿਧੀ ਬਹੁਤ ਪਸੰਦ ਸੀ ਕਿਉਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਗਿਆਨ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਜਾਣਿਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਜਗਤ ਇੱਕ ਤਰਮ ਸੀ, ਕੁਛ ਸੀ, ਅਸੰਦ ਸੀ। ਕੋਰਸ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ਟ ਜਾਂ ਅਲੋਕਿਕ ਹੀ ਸੱਚ ਸੀ । ਇਸ ਲਈ ਚਿਸਦੇ ਜਗਤ ਦੀ ਕੋਈ ਸੱਚਾਈ ਤਰਕ ਦਾ ਆਧਾਰ ਨਹੀਂ ਸੀ ਬਣ ਸਕਦੀ। ਕੇਵਲ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ਟ ਸੱਚ ਹੀ ਤਰਕ ਦਾ ਆਧਾਰ ਹੋ ਸਕਦਾ ਸੀ।"

"ਤਾਂ ਜੀ, ਇਸ ਤੋਂ ਛੁੱਟ ਲਾਜਿਕ ਦੀ ਦੂਜੀ ਵਿਧੀ ਕਿਹੜੀ ਹੈ ?"

"ਤਰਕ ਦੀ ਦੂਜੀ ਵਿਧੀ ਦੇ ਆਗਨਾਤਮਕ ਜਾਂ ਆਗਮਨੀ ਵਿਧੀ। ਇਸ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਨਿਰੀਕਸ਼ਣ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਗਿਆਨ ਨੂੰ ਤਰਕ ਦਾ ਆਧਾਰ ਬਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੰਜ ਗਿਆਨ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਦੇ ਜੀਵਨ ਨਾਲ ਪਾਈ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਦਿਮਾਗੀ ਸਾਂਝ ਨੂੰ ਨਿਰੀਕਸ਼ਣ ਕਹਿ ਸਕਦੇ ਹਾਂ। ਨਿਰੀਕਰਣ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਨਾਲ ਅਸੀਂ ਇਸ ਸਿੱਟੇ ਉੱਤੇ ਪੁੱਜਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਅਜਿਹਾ ਹੈ ਜੋ ਕਿਸੇ ਨੇਮ ਅਧੀਨ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਤੋਰ ਉੱਤੇ ਵਾਪਰਦਾ ਹੈ। ਇਉਂ ਅਸੀਂ ਤਰੋਸਾ ਕਰ ਸਕਦੇ ਜਾਂ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਹੀ ਪਰਿਸਥਿਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਉਹ ਕੁਝ ਜਾਂ ਉਸ ਵਰਗਾ ਜਾਂ ਉਸ ਨਾਲ ਰਲਦਾ ਮਿਲਦਾ ਕੁਝ ਜ਼ਰੂਰ ਵਾਪਰੇਗਾ। ਇਸ ਭਰੋਸੇ ਨੂੰ ਭਰੋਸੇ ਦੀ ਥਾਂ ਆਸ ਜਾਂ ਅਨੁਮਾਨ ਕਹਿਣਾ ਵਧੇਰੇ ਯੋਗ ਹੈ। ਆਗਮਨੀ ਵਿਧੀ ਨਿਰੀਕਸ਼ਣ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਗਿਆਨ ਦੀ ਸਰਵ-ਵਿਆਪਕਤਾ ਅਤੇ ਸਰਵਕਾਲੀਨਤਾ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਉੱਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਤਰਕ-ਵਿਧੀ ਹੈ। ਨਿਗਮਨੀ ਵਿਧੀ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ਟ ਇਲਹਾਮੀ ਸੱਚ ਉੱਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਸੀ। ਉਸ ਵਿਧੀ ਨੇ ਧਰਮ ਅਤੇ ਦਰਸ਼ਨ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਨੂੰ ਪੱਕਿਆ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਆਗਮਨੀ ਵਿਧੀ ਵਿਗਿਆਨਕ ਵਿਧੀ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਅਪਣਾਉਣ ਕਰਕੇ ਦਰਸ਼ਨ ਅਤੇ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਮਿੱਤ੍ਰਤਾ ਵਧਣੀ ਸੁਭਾਵਕ ਹੈ। ਅਜੋਕੇ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਇਸ ਵਿਧੀ ਨੂੰ ਅਪਣਾਉਣ ਕਰਕੇ ਇੱਕ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਵਿਗਿਆਨੀ ਹੀ ਹਨ। ਅਜੋਕਾ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਜੇ ਨਿਗਮਨੀ ਤਰਕ ਵਿਧੀ ਨੂੰ ਅਪਣਾਵੇ ਤਾਂ ਵੀ ਉਹ ਇਲਹਾਮੀ ਅਧਿਕਾਰ ਵਿੱਚੋਂ ਉਪਜੇ ਹੋਏ ਸੱਚ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਆਧਾਰ ਨਹੀਂ ਬਣਾਉਂਦਾ, ਸਗੋਂ ਵਿਗਿਆਨ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਵਾਣਿਤ ਗੱਲਾਂ ਨੂੰ ਸੱਚ ਮੰਨ ਕੇ ਤੁਰਦਾ ਹੈ।"

"ਵੀਰ ਜੀ, ਕੀ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਯੂਨਾਨ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਇਲਹਾਮ ਜਾਂ ਆਕਾਸ਼-ਬਾਣੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਹੋਈ ? ਜੋ ਹੋਈ, ਤਾਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਉਸ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕਰਨ ਦਾ ਹੌਸਲਾ ਕਿਵੇਂ ਕਰ ਲਿਆ ?"

"ਯੂਨਾਨ ਵਿੱਚ ਭਵਿੱਖ-ਬਾਣੀ ਅਤੇ ਆਕਾਸ਼-ਬਾਣੀ ਦੀ ਹੋਂਦ ਉਦੋਂ ਸੀ। ਯੂਨਾਨ ਦੇ ਬਹੁਤੇ ਦੇਵਤੇ ਯੂਨਾਨੀ ਪਰਬਤ ਓਲਿੰਪਸ ਦੇ ਵਸਨੀਕ ਸਨ ਅਤੇ ਆਕਾਸ਼-ਬਾਣੀ ਰਾਹੀਂ ਯੂਨਾਨ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਹੋਂਦ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਕਰਵਾਉਂਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਪਰ, ਇਸ