ਅਹਿਸਾਸ ਦੀ ਤੀਖਣਤਾ ਦੂਰ ਦੁਰਾਡੇ ਟਾਪੂਆਂ ਦੇ ਯੂਨਾਨੀ ਵਸਨੀਕਾਂ ਅਤੇ ਇਟਲੀ, ਸਪੇਨ ਆਦਿਕ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਤ ਯੂਨਾਨੀ ਬਸਤੀਆਂ ਤਕ ਪੁੱਜਦਿਆਂ ਪੁੱਜਦਿਆਂ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਯੂਨਾਨੀ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਖਿੱਲਰੇ ਅਤੇ ਫੈਲੇ ਹੋਏ ਹੋਣਾ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਸੱਚ ਦੀ ਸੁਤੰਰਤਾ ਦੇ ਮੌਕੇ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਸੀ।"

"ਕਾ ਜੀ, ਯਹੂਦੀਆਂ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਇਹ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਲੋਕ ਵੀ ਉੱਜੜੇ-ਪੁੱਜੜੇ ਅਤੇ ਖਿੱਲਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸੁਤੰਤ੍ਰਤਾ ਨਾਲ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਸੋਚਿਆ। ਇਸ ਦਾ ਕੋਈ ਕਾਰਨ ਲੱਭਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ?"

"ਮੋਹਾ ਖ਼ਿਆਲ ਹੈ ਕਿ ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦਾ ਭੇਤ ਛੁਪਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇੱਕ ਤੂੰ ਬੋਲ ਦਿੱਤਾ ਹੈ; ਉਹ ਹੈ 'ਉੱਜੜੇ-ਪੁੱਜੜੇ। ਯਹੂਦੀ ਲੋਕ ਉੱਜੜੇ-ਪੁੱਜੜੇ ਹੋਣ ਕਰਕੇਅ-ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦੇ ਰਹੇ ਹਨ। ਅ-ਸੁਰੱਮਿਅਤ ਆਦਮੀ ਦੀ ਸੋਚ, ਗੱਦੀ ਕੁੱਤੇ ਤੋਂ ਡਰਦੀਆਂ ਭੇਜਾਂ ਵਾਂਗ ਇਕੱਠੀ, ਸੰਕੁਚਿਤ ਜਾਂ ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਹੋਣ ਦਾ ਯਤਨ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਦੂਜਾ ਸ਼ਬਦ ਹੋ 'ਵਾਹਦਾਨੀਅਤ'। ਯਹੂਦੀ ਲੋਕ ਬਹੁਤ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਕੇ ਇੱਕ ਰੱਬ ਜਾਂ ਇੱਕ ਵੱਡੇ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤੇ ਦੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸੀ ਹੋ ਗਏ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕਿਆਸਿਆ ਹੋਇਆ ਰੱਬ ਵਿਅਕਤੀ-ਰੂਪ (Personal) ਸੀ, ਇਸ ਲਈ ਇੱਕ ਦੇਵਤਾ ਹੀ ਸੀ। ਇੱਕ ਰੱਬ ਦਾ ਖ਼ਿਆਲ ਜਾਂ ਵਾਹਦਾਨੀਅਤ ਦਾ ਖ਼ਿਆਲ ਸ਼ਕਤੀ ਅਤੇ ਵਿਚਾਰ ਦੇ 'ਬੰਦੀਕਰਣ' ਦਾ ਜਿੰਮੇਦਾਰ ਹੈ।"

"ਵੀਰ ਜੀ, ਹੁਣ ਫਿਰ ਅਨੈਕਸੀਮੈਂਡਰ ਵੱਲ ਆ ਜਾਓ।"

"ਇਸ ਆਦਮੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸੋਚ ਨੂੰ ਖੁੱਲ੍ਹੀ ਛੁੱਟੀ ਦੋ ਰੱਖੀ ਸੀ। ਖੁੱਲ੍ਹਾ ਮਾਣਦੀ ਸੋਚ ਨੇ ਅਜਿਹੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਸੋਚੀਆਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੁੱਟ ਪਾਉਣਾ, ਨਾ ਉਦ ਸੌਖਾ ਸੀ, ਨਾ ਅੱਜ ਸੰਭਵ ਹੈ। ਉਸ ਦਾ ਖ਼ਿਆਲ ਸੀ ਕਿ ਤੱਤਾਂ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਹੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦਾ ਆਧਾਰ ਹੈ। ਜਿਸ ਸਮੇਂ ਇਹ ਵਿਰੋਧ ਮੁੱਕ ਜਾਵੇਗਾ, ਸਾਰੇ ਵਿਰੋਧੀ ਤੱਤ ਇੱਕ ਨਿਰਲੇਪ ਜਾਂ ਨਿਰਪੱਖ (Neutral) ਤੱਕ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲੈਣਗੇ, ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਸਮਾਪਤ ਹੋ ਜਾਵੇਗੀ। ਸਮਾਂ ਪਾ ਕੇ ਇਸ ਮੁੱਢਲੇ ਤੱਤ ਵਿੱਚ ਮੁੜ ਹਰਕਤ ਹੋਵੇਗੀ ਅਤੇ ਵਿਰੋਧੀ ਤੱਤ ਹੋਂਦ ਵਿੱਚ ਆਉਣਗੇ। ਇਉਂ ਉਸ ਨੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਅਤੇ ਪਲੇ ਦੇ ਗੜ ਜਾਂ ਚੱਕਰ ਦੀ ਗੱਲ ਕੀਤੀ। ਉਸ ਨੇ ਹਰਕਰ ਨੂੰ ਜੀਵਨ ਦਾ ਮੁੱਢਲਾ ਰੂਪ ਆਖਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਮੁੱਢਲੇ ਨਿਰਵਿਕਾਰ ਜਾਂ ਨਿਰਪੱਖ ਤੱਤ ਵਿੱਚ ਵਿਰੋਧੀ ਤੱਕਾ ਦੀ ਹੋਂਦ ਨੂੰ ਸੰਭਾਵਨਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਦਾ ਕਥਿਤ ਦੱਸਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਅਨੇਕਤਾ ਵਿੱਚ ਏਕਤਾ ਅਤੇ ਏਕਤਾ ਵਿੱਚ ਅਨੇਕਤਾ ਦੀ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕਤਾ ਵੱਲ ਸੰਕੇਤ ਕੀਤਾ।"

"ਵੀਰ ਜੀ, ਕੀ ਉਸ ਨੇ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਸਪੱਸ਼ਟਤਾ ਨਾਲ ਆਖਿਆ ਸੀ ?"

"ਜੀ ਨਹੀਂ, ਉਸ ਤੋਂ ਪਿੱਛੋਂ ਹੋਏ ਵਿਚਾਰਵਾਨਾਂ ਨੇ ਇਉਂ ਆਖਿਆ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਵਿਚਾਰ ਦਾ ਇੱਕ ਬੀਜ ਬੀਜਿਆ ਸੀ। ਫੁੱਲ-ਫਲ-ਪੱਤੇ ਉਪਜਾਊ ਬੰਧਕਤਾ ਦੀ ਧਰਤੀ ਦਾ ਕ੍ਰਿਸ਼ਮਾ ਹਨ। ਉਸ ਨੇ ਆਖਿਆ ਸੀ ਧਰਤੀ ਸੂਰਜ-ਚੰਨ-ਤਾਰਿਆਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਹੈ, ਇਹ ਸਾਰਿਆ ਤੋਂ ਇੱਕ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਦੂਰੀ ਉੱਤੇ ਹੈ, ਇਸ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਦਾ ਸਹਾਰਾ ਨਹੀਂ, ਇਹ ਇੱਕ ਢੋਲ ਵਰਗੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਘੇਰਾ ਉਚਾਈ ਨਾਲੋਂ ਤਿੰਨ ਗੁਣਾ ਹੈ। ਸੂਰਜ ਅੱਗ ਦਾ ਘੇਰਾ ਹੈ, ਜਿਸਦੀ ਦੂਰੀ ਧਰਤੀ ਦੇ ਵਿਆਸ ਤੋਂ ਸਫਾਈ ਜਾਂ ਅਨਾਈ ਗੁਣਾ ਹੈ, ਚੰਨ ਦੀ ਦੂਰੀ ਧਰਤੀ ਦੇ ਵਿਆਸ ਤੋਂ ਅਠਾਰਾਂ ਗੁਣਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਠੀਕ ਹੋਵੇ ਭਾਵੇਂ ਗਲਤ, ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਵਿਗਿਆਨ ਦਾ ਆਧਾਰ ਜ਼ਰੂਰ ਹੈ।"

"ਵੀਰ ਜੀ, ਤਰਕ ਦੀ ਵਿਧੀ ਇਸ ਨੇ ਉਹੋ ਅਪਣਾਈ ਜੋ ਉਸ ਸਮੇਂ ਪ੍ਰਚਲਤ ਸੀ