ਅਤੇ ਸਤਿਕਾਰਯੋਗ ਸੀ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਉਹ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਰ ਸਕਦਾ। ਪਰ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਉਸ ਦੀ ਵਿਗਿਆਨਿਕ ਸੀ, ਇਸ ਗੱਲ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ।"

"ਤੁਹਾਡਾ ਫੈਸਲਾ ਸਾਨੂੰ ਸਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਮਨਜ਼ੂਰ ਹੈ। ਇਤਿਹਾਸ ਨੇ 494 ਪੂਰਵ ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ ਮਿਲੀਟਸ ਨਗਰ ਵਿਰੁੱਧ ਆਪਣਾ ਫੈਸਲਾ ਸੁਣਾ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਉਸ ਸਾਲ ਈਰਾਨੀਆਂ ਨੇ ਇਸ ਨਗਰ ਨੂੰ ਉਜਾੜ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਪਰ ਉਜਾੜੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇਸ ਨੇ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕਤਾ ਦੀ ਫੁਲਵਾੜੀ ਦੀ ਸਜਾਵਟ ਵਿੱਚ ਵਾਧਾ ਕਰਨ ਲਈ ਅਨੰਕਸੀਮੀਨਜ਼ ਨਾਂ ਦਾ ਇਕ ਹੋਰ ਪੁਸ਼ਪ ਪੌਦਾ ਕਰ ਲਿਆ ਸੀ। ਇਹ ਅਨੈਕਸੀਮੈਂਡਰ ਵਾਂਗ ਹੀ ਸੁਤੰਤ ਢੰਗ ਨਾਲ ਸੋਚਦਾ ਸੀ। ਇਸ ਦਾ ਖ਼ਿਆਲ ਸੀ ਕਿ ਧਰਤੀ ਦਾ ਤਲ ਇੱਕ ਗੋਲ ਮੇਜ਼ ਵਾਂਗ ਹੈ। ਇਹ ਹਵਾ ਨੂੰ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦਾ ਮੁੱਢਲਾ ਤੱਤ ਮੰਨਦਾ ਸੀ। ਇਸ ਅਨੁਸਾਰ ਅੱਗ ਹਵਾ ਦਾ ਸੂਖ਼ਮ ਜਾਂ ਪਤਲਾ ਰੂਪ ਸੀ। ਜ਼ਿਆਦਾ ਗਾਹੜੀ ਹੋ ਕੇ ਹਵਾ ਪਾਣੀ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਹੋਰ ਜ਼ਿਆਦਾ ਗਾਹੜੀ ਹੋ ਜਾਣ ਨਾਲ ਮਿੱਟੀ ਅਤੇ ਕੁਝ ਹੋਰ ਗਾਹਤੀ ਹੋ ਕੇ ਪੱਥਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਇਹ ਇਸ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਸੀ। ਉਂਜ ਤਾਂ ਮਿਲੀਟਸ ਦੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨਾਂ ਹੀ ਵਿਚਾਰਵਾਨਾਂ ਦੀ ਦੇਣ ਆਪੋ-ਆਪਣੇ ਥਾਂ ਨਿੱਗਰ ਹੈ; ਪਰ, ਅੰਤਲੇ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਨੇ ਪਿਥਾਰੀਰਸ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਭਾਵਤ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਅਨੈਕਸੀਮੀਨਜ਼ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਪੱਧਰੀ, ਗੋਲ ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਸਹਾਰੇ ਉੱਤੇ ਟਿਕੀ ਹੋਈ ਦੱਸਦਾ ਸੀ। ਆਧੁਨਿਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੇ ਵੇਖਿਆ ਉਹ ਅਨੈਕਸੀਮੈਂਡਰ ਨਾਲ ਇੱਕ ਕਦਮ ਪਿੱਛੇ ਚਲਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਪਰੰਤੂ, ਉਸ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਇਸ ਗੱਲ ਵਿੱਚ ਹੈ ਕਿ ਕਿਸੇ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਲੱਗਣ ਦੀ ਥਾਂ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਲਈ ਆਪ ਸੋਚਿਆ। ਈਰਾਨੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਮਿਲੀਟਸ ਨੂੰ ਸ਼ਰਬਾਦ ਕਰ ਕੇ ਇਓਨੀਆ ਉੱਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਨਾਲ ਸੋਚ ਦਾ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਪਰਵਾਹ ਰੁਕ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਿਸ ਦਾ ਕੋਈ ਸਿਰਾ ਕਿਸੇ ਧਰਮ ਨਾਲ ਪੱਕੇ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਯੂਨਾਨੀ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਇਸ ਬਸਤੀ ਨੇ ਸੁਤੰਰ ਸੋਚ ਵਾਲੇ ਸਿਆਣਿਆਂ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦੇਣ ਵਿੱਚ परिल बोडी भी।"

ਪਾਪਾ ਦੀ ਗੱਲ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਗਈ। ਸੁਣਨ ਵਾਲੇ ਸਾਰੇ ਇੱਕ ਉਦਾਸੀ ਜਿਹੀ ਵਿੱਚ ਬੈਠੇ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਇਹ ਆਸ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਿ ਮਿਲੀਟਸ ਅਤੇ ਮਿਲੀਟਸ ਵਿੱਚ ਵੱਸਣ ਵਾਲੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਿਆਣੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਕਾਲ ਏਨੀ ਕਠੋਰਤਾ ਨਾਲ ਕੁਚਲ ਦੇਵੇਗਾ।

ਮੈਂ ਉੱਠ ਕੇ ਕਿਚਨ ਵੱਲ ਆਈ ਤਾਂ ਨੀਰਜ ਵੀ ਮੇਰੇ ਪਿੱਛੇ ਆ ਗਈ ਅਤੇ ਬੋਲੀ,

"ਦੀਦੀ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਨਾਲ ਇੱਕ ਜ਼ਰੂਰੀ ਗੱਲ ਕਰਨੀ ਹੈ।" "ਪਹਿਲਾਂ ਮੇਰੀ ਗੱਲ ਦਾ ਉੱਤਰ ਦੇ ਕਿ ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਹੈਨਾਲਟ ਪਾਰਕ ਵਾਲੀ ਨੀਰਜ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦੀ। ਗੁੱਸਾ ਨਾ ਕਰੀਂ।"

"ਨਹੀ ਦੀਦੀ, ਗੁੱਸੇ ਵਾਲੀ ਗੱਲ ਨਹੀਂ, ਏਹੋ ਕੁਝ ਤਾਂ ਮੈਂ ਦੱਸਣਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹਾਂ। ਇਹ ਸਭ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਕਾਰਨ ਹੋਇਆ ਹੈ।"

"ਕੇਟ ਦੇਵ ? ਉਹ ਚੁੱਪ ਜਿਹਾ ਆਦਮੀ ?"

"ਹਾਂ ਦੀਦੀ, ਉਸ ਦੀ ਚੁੱਪ ਪਿੱਛੇ ਕਿੰਨੀਆਂ ਉਦਾਸੀਆਂ ਲੁਕੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ। ਪਿਕਨਿੱਕ ਤੋਂ ਵਾਪਸ ਆ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਮੇਰੇ ਵਿਚਾਰ ਸੁਅਸਥ ਨਹੀਂ ਹਨ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਸਾਨੂੰ ਗਲਤ ਪਾਸੇ ਲੈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਿੰਨੀ ਛੇਤੀ ਹੋਵੇ ਮਾਤਾ ਜੀ ਦੇ ਆਉਣ ਨਾਲ ਨੀਰਜ ਦੀ ਗੱਲ ਕੱਟੀ ਗਈ।

ਤੇਰੀ ਸਨੇਹਾ।