ਕਿਧਰੇ ਇਹ ਆਸ ਪੂਰੀ ਵੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਸੱਤਾ ਅਤੇ ਸਿਆਸਤ ਦਾ ਸਾਥ ਛੱਡ ਕੇ ਧਰਮ ਅੱਜ ਵੀ ਇਸ ਪਾਸੇ ਕੁਝ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਪਰ, ਧਰਮ ਹੁਣ ਅਸਾਧ ਰੋਗਾਂ ਦਾ ਰੰਗੀ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਹੈ। ਧਰਮ ਨੇ ਜੰਗਲੀ ਮਨੁੱਖ ਵਿੱਚ ਪਾਸਵਿਕਤਾ ਘਟਾਈ ਹੈ ਅਤੇ ਸਤਿਅ ਹੋਣ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਸਭਿਅ ਮਨੁੱਖ ਵਿੱਚ ਸਾਤਵਿਕ ਸੁੰਦਰਤਾ ਦੇ ਸੰਚਾਰ ਕਰਨ ਦਾ ਸਮਾਂ ਆਉਣ ਤਕ ਧਰਮ ਆਪ ਹੀ ਸਾਤਵਿਕਤਾ ਅਤੇ ਸੁੰਦਰਤਾ ਤੋਂ ਸੱਖਣਾ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸ ਦੀ ਖ਼ਾਲੀ ਥਾਂ ਸੰਤਾ ਅਤੇ ਸਿਆਸਤ ਨੇ ਲੈ ਲਈ ਸੀ । ਹੁਣ ਸਮਾਂ ਅੱਗੇ ਨਿਕਲ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਧਰਮ ਪਿੱਛੇ ਰਹਿ ਗਿਆ ਹੈ। ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਤੁਰਨ ਦੀ ਥਾਂ ਇਹ ਸਮੇਂ ਨੂੰ ਪਿੱਛੇ ਖਿੱਚਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਜੀਵਨ ਲਈ ਇੱਕ ਬੋਝ ਬਣਦਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ।

"ਇਸ ਦਾ ਇਹ ਭਾਵ ਹੋਇਆ ਕਿ ਕੋਈ ਆਮ ਨਹੀਂ ।"

"ਇਉਂ ਨਾ ਆਖੋ, ਸਰ। ਮੈਂ ਬਹੁਤ ਆਸ਼ਾਵਾਦੀ ਹਾਂ। ਮੈਨੂੰ ਸਾਇੰਸ, ਸਨਅਤ, ਵਿੱਦਿਆ, ਵਪਾਰ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਹਨ-ਸਾਧਾਰਣ ਦੀ ਸੁਹਿਰਦਤਾ ਉੱਤੇ ਬਹੁਤ ਭਰੋਸਾ ਹੈ। ਹੁਣੇ ਤੁਸਾਂ ਕਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਮੈਨੂੰ ਵਿਦਿਆ ਤੋਂ ਵੰਚਿਤ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਗੱਲ ਠੀਕ ਨਹੀਂ। ਮੈਨੂੰ ਸੁੰਦਰਤਾ ਨਾਲ ਸਾਂਝ ਪਾਉਣ ਵਾਲੀ ਵਿੱਦਿਆ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਜਿਸ ਵਿੱਦਿਆ ਤੋਂ ਮੈਨੂੰ ਵੰਚਿਤ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਉਹ ਵਿੱਦਿਆ ਘੱਟ ਅਤੇ ਡਿਗਰੀਆਂ ਦੀ ਦੌੜ ਜਿਆਦਾ ਹੈ। ਮੈਨੂੰ ਇਸ ਦੌੜ ਵਿੱਚ ਪਾ ਕੇ ਬਕਾਇਆ ਨਹੀਂ ਗਿਆ। ਮੈਂ ਸੰਘਰਸ਼ੀ ਨਹੀਂ, ਸਹਿਯੋਗੀ ਹਾਂ। ਮੈਂ ਜਿੱਤ ਦਾ ਅਭਿਲਾਸ਼ੀ ਨਹੀਂ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਹਾਰ ਦੀ ਨਮੋਸ਼ੀ ਦੇਣ ਦਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸੀ ਹਾਂ। ਮੈਂ ਕਿਸੇ ਵਿੱਦਿਆ ਦਾ ਵਿਰੋਧੀ ਨਹੀਂ। ਹਾਂ, ਇਹ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਸਾਰੀ ਵਿੱਦਿਆ ਵਿੱਚ ਸੁੰਦਰਤਾ ਨਾਲ ਸਾਂਭ ਦੀ ਸਿਖਲਾਈ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਜੀ ਹੈ। ਸਾਇੰਸ ਅਤੇ ਸਨਅਤ ਨੂੰ ਮੁਨਾਵੇ ਦੀ ਥਾਂ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਲਾਇਆ ਜਾਣਾ ਆਰੰਭ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਕੋਮਾਰੀ ਪੱਧਰ ਉੱਤੇ ਆਰਥਕ ਨਿਰਭਰਤਾ ਵਿੱਚ ਉਪਜਣ ਵਾਲੀ ਵਪਾਰਕ ਅਤੇ ਉਦਯੋਗਿਕ ਸਾਂਝ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਸਾਂਝਾ ਘਰ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਸਮਹੱਧਾ ਰੱਖਦੀ ਹੈ। ਸੁਹਿਰਦ ਸਮਾਜਿਕਾਂ ਨੂੰ ਸਾਤਵਿਕ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਨਾਲ ਕਵਿੱਖ ਦੀ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰੀ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਯਤਨ ਹੁਣ ਤੋਂ ਆਰੰਭਿਆ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਕਲਾ ਦਾ ਹਰ ਰੂਪ ਸਾਤਵਿਕਤਾ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ; ਪਰ, ਸਾਹਿਤ ਨਾਲ ਜਨ ਸਾਧਾਰਣ ਦੀ ਸਾਂਝ ਕੁਝ ਔਖੀ ਹੈ।"

"ਸਿਆਸਤ ਅਤੇ ਸਰਕਾਰ ਤੋਂ ਵੀ ਕੋਈ ਆਸ ਹੈ ਜਾ ਇਹ ਨਿਰੇ ਪੁਰੇ ਚਿੱਟੇ ਹਾਥੀ ਹੀ ਹਨ?"

"ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਸਾਂਝੀ ਲੋੜ ਵਿੱਚੋਂ ਉਪਜੀ ਹੋਈ ਹਰ ਚੀਜ਼ ਦੀ ਲੋੜ ਬਣੀ ਰਹਿ ਸਕਦੀ ਹੇ, ਜੋ ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਦੀਆਂ ਲੋੜਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਬਦਲਦੀ ਰਹੋ। ਸਿਆਸਤ ਅਤੇ ਸਰਕਾਰ ਦਾ ਰੂਪ-ਵਿਕਾਸ ਹੁੰਦਾ ਆਇਆ ਹੈ। ਜਨ-ਕਲਿਆਣ ਰਾਜ (ਵੈਲਫੇਅਰ ਸਟੇਟ ਜੇ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਜਨ-ਕਲਿਆਣ ਦਾ ਸਾਧਨ ਬਣ ਗਈ ਤਾਂ ਸਿਆਸਤ ਨੂੰ ਹਿੰਸਾ, ਹੱਤਿਆ, ਝੂਠ, ਫਰੋਥ ਅਤੇ ਧੋਖੇ ਦਾ ਤਿਆਗ ਕਰਨਾ ਪਵੇਗਾ। ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਅਤੇ ਸਰਵ-ਪੱਖੀ ਵਿਕਾਸ ਦੀ ਮੰਗ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਮਨੁੱਖਤਾ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲੀ ਲੋੜ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਭਾਵੁਕ ਅਤੇ ਬੌਧਕ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਇਸ ਯੋਗ ਹੁੰਦੇ ਕਿ ਇਸ ਵਿਕਾਸ ਨੂੰ ਜੀ ਆਇਆ ਆਖਣ ਵਿੱਚ ਔਖ ਨਾ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰੋ। ਸਾਰੀ ਮਾਨਵ ਜਾਤੀ ਦੇ ਭਾਵੁਕ ਅਤੇ ਬੋਧਕ ਵਿਕਾਸ ਦੀ ਗੱਲ ਵੀ ਜ਼ਰਾ