ਵਡੇਗੇ ਹੈ। ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ ਅਖਾਉਤੀ ਬੁੱਧੀਜੀਵੀਆਂ ਅਤੇ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਜਾਂ ਸਾਹਿਤਕਾਰਾਂ ਦਾ ਸਾਤਵਿਕ ਵਿਕਾਸ ਹੀ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਮੰਨੀ ਜਾਵੇਗੀ।"

"ਸੁਮੀਤ, ਕੀ ਤੂੰ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਾਹਿਤਕਾਰ ਅਤੇ ਕਲਾਕਾਰ ਭਵਿੱਖ ਦੀ ਰੰਗੀਨ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਖ਼ਿਆਲੀ ਖਾਕੇ ਉਲੀਕਣ ਤਾਂ ਚ ਮਨੁੱਖੀ ਮਨ ਕਿਸੇ ਵਿਕਾਸ ਨੂੰ ਜੀ ਆਇਆ

"ਨਹੀਂ, ਪਿਤਾ ਜੀ, ਮੈਂ ਇਉਂ ਨਹੀ ਕਹਿ ਰਿਹਾ। ਕਵਿੱਖ ਸਾਰੇ ਜਾਣ ਸਕਣਾ ਕਠਨ ਹੈ; ਕੇਵਲ ਅਨੁਮਾਨ ਲਾਏ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਸ ਕੰਮ ਲਈ ਵੀ ਬਲਵਾਨ ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਸਬਜ਼-ਬਾਗ਼ ਵੇਖ ਵਿਖਾ ਕੇ ਅਸੀਂ ਸਾਤਵਿਕ ਵਿਕਾਸ ਦੀ ਮੰਗ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ। ਸਬਜ਼-ਬਾਗਾਂ ਦੇ ਲਾਰੇ ਲਾਉਣ ਵਾਲੇ ਸਾਹਿਤ ਨੂੰ ਸਮਾਜਵਾਦੀ ਯਥਾਰਥਵਾਦੀ ਸਾਹਿਤ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਸਾਹਿਤ ਨਾ ਤਾਂ ਸਾਹਿਤਕਾਰ ਦਾ ਸਾਰਵਿਕ ਵਿਕਾਸ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਸਮਾਜ ਦਾ। ਵਾਦਾਂ ਦੀ ਵਲਗਣ, ਸਾਹਿਤ ਨੂੰ ਢੰਡੋਰਾ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤਕਾਰ ਨੂੰ ਢੰਡੋਰਚੀ ਬਣਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਧੀਮਾ ਕੰਪਨੀ ਦੇ ਏਜੰਟ ਨੂੰ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਵਪਾਰੀ ਕੰਪਨੀ ਦੇ ਵਿਕਤਾ ਨੂੰ ਸਾਹਿਤਕਾਰ ਨਹੀਂ ਕਹਿ ਸਕਦੇ ਭਾਵੇਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਆਖੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਗੱਲਾਂ ਅਤੇ ਲਿਖੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਚਿੱਠੀਆਂ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਨਾਲ ਕੰਪਨੀ ਨੂੰ ਕਿੰਨਾ ਵੀ ਲਾਭ ਕਿਉਂ ਨਾ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ। ਮੇਰਾ ਖਿਆਲ ਹੈ ਕਿ ਭਵਿੱਖ ਦੇ ਰੰਗੀਨ ਸੁਪਨੇ ਉਣਨ ਵਾਲਾ ਸਾਹਿਤਕਾਰ ਵੀ ਚੰਡਚਰੀ ਜਾਂ ਕੰਪਨੀ ਏਜੰਟ ਵਰਗਾ ਹੀ ਹੋਵੇਗਾ।"

"ਯਥਾਰਥ ਵੀ ਤੈਨੂੰ ਚੰਗਾ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦਾ।"

"ਕਿਉਂ ਚੰਗਾ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦਾ, ਜੀ ? ਬਹੁਤ ਚੰਗਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਯਥਾਰਥ ਹੀ ਸਾਡਾ ਸਰਮਾਦਿਆ ਹੈ; ਇਸ ਦੇ ਸੁਹਜ-ਕੁਹਜ ਸਾਡੇ ਆਪਣੇ ਹਨ। ਇਸ ਦੇ ਸੁਖ-ਦੁੱਖ ਸਾਡੇ ਧਿਆਨ ਦੀ ਮੰਗ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਸੇ ਨੂੰ ਸੌਂਦਰਯ ਵਿੱਚ ਬਦਲਣ ਦਾ ਬੀੜਾ ਚੁੱਕਣਾ ਹੈ ਕਲਾ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤ ਨੇਂ। ਏਹੋ ਕਲਾ ਦਾ ਧਰਮ ਹੈ। ਜਿਹੜੀ ਕਲਾ ਜਾਂ ਜਿਹੜਾ ਸਾਹਿਤ ਇਹ ਕਹਿਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜੀਵਨ ਦੇ ਯਥਾਰਥ ਵਿਚਲਾ ਕੇਦ ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਘਟਾਉਣਾ, ਸਗੋਂ ਇਹ ਕੰਮ ਕਿਸੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਰਾਜ ਪ੍ਰਬੰਧ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤਾ ਜਾਣਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਾਹਿਤ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਬੇਲੋੜਾ ਆਖ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਉਂਜ ਢੰਡਰਦੀ ਉਂਕੇ ਬੇਲੋੜੇ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਢੰਡੋਰਾ ਪਿੱਟਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਉਹ ਬਹੁਤ...।"

ਇਸ ਸਮੇਂ ਬੀ ਜੀ ਨੇ ਕਮਰੇ ਦਾ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਖੋਲ੍ਹ ਕੇ ਅੰਦਰ ਭਾਤੀ ਮਾਰੀ ਅਤੇ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਬੰਦ ਕਰ ਕੇ ਕੋਨੀ ਵਿੱਚ ਚਲੇ ਗਏ। ਸੁਮੀਤ ਦੀ ਗੱਲ ਅਧੂਰੀ ਰਹਿ ਗਈ। ਪਾਪਾ ਨੇ ਹੱਸ ਕੇ ਆਖਿਆ, "ਲੈ ਬਈ ਸੁਮੀਰ, ਸਾਡੀ ਛੁੱਟੀ ਮੁੱਕ ਗਈ।"

"ਮੇਰੇ ਜਾਣ ਦਾ ਵਕਤ ਵੀ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ, ਸਰ।"

ਦੋਵੇਂ ਮਿੱਤ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਵੱਲ ਵੇਖਦੇ ਰਹੇ। ਅੱਜ ਪਹਿਲਾ ਦਿਨ ਸੀ ਜਦੋਂ ਪਾਪਾ ਨੇ ਦਫ਼ਤਰੋਂ ਆ ਕੇ ਚਾਹ ਨਹੀਂ ਸੀ ਪੀਤੀ। ਅਚਾਨਕ ਪਾਪਾ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਕਿਉਂ ਪੂਪੀ, ਅੱਜ ਚਾਹ ਦਾ ਕੋਈ ਲੱਲ੍ਹ ਨਹੀਂ।"

"ਡਾਈਨਿੰਗ ਰੂਮ ਵਿੱਚ ਚੱਲਦੇ ਹਾਂ, ਪਾਪਾ।"

"ਠਹਿਰੇ ਬੇਟਾ, ਇੱਕ ਗੱਲ ਪੁੱਛਣੀ ਬਾਕੀ ਹੈ।"

"ਪੁੱਛੇ, ਪਿਤਾ ਜੀ।"

"ਤੂੰ ਕਿਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਸਾਹਿਤ ਨੂੰ ਸ੍ਰੇਸ਼ਟ ਜਾਂ ਸਾਤਵਿਕ ਆਖੇਂਗਾ ?"