ਕੁਝ ਵਰ੍ਹੇ ਪਹਿਲਾਂ ਲੋਕ ਇਹਨਾਂ ਉਜੜੇ ਹੋਏ ਮਹੱਲਾਂ ਹਵੇਲੀਆਂ ਦੇ ਫਰਸ਼ ਪੁੱਟ ਕੇ ਦੱਬੇ ਹੋਏ ਖਜ਼ਾਨੇ ਲੱਭਦੇ ਰਹੇ। ਜਿਸ ਮਕਾਨ 'ਚ ਮੈਕਸਵੈਲ ਰਹਿ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਉਸ ਦੇ ਕਮਰਿਆਂ ਦੇ ਫਰਸ ਵੀ ਪੱਟੇ ਗਏ ਸਨ ਜਿਨਾਂ ਨੂੰ ਮੈਕਸਵੈਲ ਨੇ ਆ ਕੇ ਆਪ ਠੀਕ ਕੀਤਾ ਸੀ।

ਮੈਕਸਵੈਲ ਦੇ ਤਿਆਰ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਜਣੇ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲ ਤਰੇ। ਕੁਝ ਦੇਰ ਬਾਅਦ ਇਕ ਕਾਫ਼ੀ ਵੱਡੇ ਅਤੇ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਮਹੱਲ ਕੋਲੋਂ ਲੰਘੇ ਜਿਸ ਦੇ ਵੱਡੇ ਸਾਰੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਉੱਤੇ ਕਾਫੀ ਵੱਡੇ ਅਕਾਰ ਦਾ ਜੰਦਰਾ ਲਮਕ ਰਿਹਾ ਸੀ ।

"ਇੱਥੇ ਸੰਧਾਵਾਲੀਏ ਭਰਾ ਰਿਹਾ ਕਰਦੇ ਸਨ।" ਮੈਕਸਵੈਲ ਦੱਸਣ ਲੱਗਾ।"ਕਿਸੇ ਵੇਲੇ ਇਹ ਸ਼ਾਹਜਹਾਨ ਦੇ ਪੱਤਰ ਦਾਰਾ ਸਕੋਹ ਦਾ ਮਹੱਲ ਹੁੰਦਾ ਸੀ ਜਿਸ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਭਰਾ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨੇ ਕਤਲ ਕਰਕੇ ਉਸ ਦਾ ਸਿਰ ਲਾਲ ਕਿਲੇ ਦੇ ਦਰਵਾਜੇ 'ਤੇ ਟੰਗ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਇੱਥੋਂ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਫਰਸ਼ ਥੱਲੇ ਦੱਬਿਆ ਕਾਫ਼ੀ ਵੱਡਾ ਖ਼ਜ਼ਾਨਾ ਮਿਲਿਆ ਸੀ।"

"ਹੂੰ ।" ਕੀਰਤ ਸਿੰਘ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਨਾਲ ਲਮਕਦੇ ਜੰਦਰੇ ਵੱਲ ਤੱਕਦਿਆਂ ਬੋਲਿਆ। "ਇਸੇ ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਸੰਧਾਵਾਲੀਏ ਨੇ ਹੀ ਤਾਂ ਮਹਾਰਾਜਾ ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਮਾਰਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਡੋਗਰਾ ਰਾਜਾ ਧਿਆਨ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ।"

ਮੈਕਸਵੈਲ ਕੁਝ ਦੇਰ ਚੁੱਪ ਰਿਹਾ। ਫੇਰ ਬੋਲਿਆ, “ਮੈਨੂੰ ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਦੀ ਮੌਤ ਦਾ ਬਹੁਤਾ ਅਫ਼ਸੋਸ ਨਹੀਂ। ਪਰ ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ, ਉਹ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਲਈ ਬਹੁਤ ਨੁਕਸਾਨਦੇਹ ਸਿੱਧ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ।"

"ਅਤੇ ਧਿਆਨ ਸਿੰਘ ਡੋਗਰੇ ਬਾਰੇ ਕੀ ਖਿਆਲ ਹੈ ਤੇਰਾ ?"

"ਇਸ ਦੇ ਭਰਾ ਗੁਲਾਬ ਸਿੰਘ ਬਾਰੇ ਤਾਂ ਮੇਰੀ ਕੋਈ ਬਹੁਤੀ ਚੰਗੀ ਰਾਏ ਨਹੀਂ। ਪਰ ਮੇਰੇ ਖ਼ਿਆਲ ਮੁਤਾਬਿਕ ਇਹ ਧਿਆਨ ਸਿੰਘ ਖ਼ਾਲਸਾ ਰਾਜ ਦਾ ਹਤੈਸ਼ੀ ਹੀ ਸੀ। ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਐਵੇਂ ਹੀ ਬਦਨਾਮ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਹੈ... ।"

ਹੁਣ ਤੱਕ ਉਹ ਦਾਰਾ ਸ਼ਕੋਹ ਦੇ ਮਹੱਲ ਤੋਂ ਕਾਫ਼ੀ ਅੱਗੇ ਨਿਕਲ ਆਏ ਸਨ। ਰਸਤੇ ਵਿੱਚ ਹੀ ਕੁਝ ਸਿਰਕੱਢ ਸਰਦਾਰਾਂ ਦੇ ਮਕਾਨ ਦਿਸ ਰਹੇ ਸਨ। ਸੜਕ ਦੇ ਇਕ ਪਾਸੇ ਸ਼ਾਹ ਕਾਜ਼ੀ ਦੀ ਦਰਗਾਹ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਇਕ ਰੁੱਖ ਥੱਲੇ ਦੋ ਸੂਫ਼ੀ ਫ਼ਕੀਰ ਬੈਠੇ ਗੱਲਾਂ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਜਦੋਂ ਮੈਕਸਵੈਲ ਅਤੇ ਕੀਰਤ ਸਿੰਘ ਉਨ੍ਹਾਂ ਅੱਗਿਓਂ ਨਿਕਲੇ ਤਾਂ ਉਹ ਫਕੀਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵੱਲ ਵਿੰਗੀ ਜਿਹੀ ਨਜ਼ਰ ਨਾਲ ਵੇਖਣ ਲੱਗੇ।

"ਬਲੱਡੀ ਜਸੂਸ ।" ਮੈਕਸਵੈਲ ਬੋਲਿਆ, "ਪਰ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਕਿਸ ਦੇ ਲਈ ਜਸੂਸੀ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ ? ਕਿਸੇ ਸਿੱਖ ਸਰਦਾਰ ਲਈ ਜਾਂ ਸਾਡੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਲਈ ? ਹੁਣ ਜਾ ਕੇ ਆਪਣੇ ਆਕਾ ਨੂੰ ਦੱਸਣਗੇ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਾਨੂੰ ਇਕੱਠਿਆਂ ਕਿਤੇ ਜਾਂਦਿਆਂ ਵੇਖਿਆ ਹੈ। ਮੁਮਕਿਨ ਹੈ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ 'ਚੋਂ ਕੋਈ ਸਾਡਾ ਪਿੱਛਾ ਵੀ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਏ।"

"ਕਰ ਲਵੇ ਪਿੱਛਾ, ਸਾਡਾ ਕੀ ਜਾਂਦਾ ।"

ਇਕ ਸਰਾਂ ਕੋਲੋਂ, ਜਿਸ ਦੇ ਬਾਹਰ ਊਠ, ਘੋੜੇ ਤੇ ਗੱਡੇ ਖੜੇ ਦਿਸ ਰਹੇ ਸਨ, ਲੰਘਦਿਆਂ, ਫੇਰ ਲਾਹੌਰੀ ਦਰਵਾਜ਼ੇ 'ਚੋਂ ਹੁੰਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਉਹ ਲਾਹੌਰ ਸ਼ਹਿਰ 'ਚ ਜਾ