ਦਾਖ਼ਲ ਹੋਏ। ਗਲੀਆਂ ਬਜ਼ਾਰਾਂ 'ਚ ਲੋਕੀ ਆਪਣੇ ਆਪਣੇ ਕੰਮਾਂ 'ਚ ਵਿਅਸਤ ਦਿਸ ਰਹੇ ਸਨ, ਪਰ ਉਨਾਂ ਦੇ ਚਿਹਰਿਆਂ 'ਤੇ ਕਿਸੇ ਤਰਾਂ ਦੀ ਰੌਣਕ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਘਰਾਂ ਦੀਆਂ ਕੰਧਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਪੇਪੜੀਆਂ ਲੱਥੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ ਜਿਵੇਂ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਤੋਂ ਇਹਨਾਂ ਕੰਧਾਂ 'ਤੇ ਕਲੀ ਨਾ ਹੋਈ ਹੋਵੇ। ਲੱਗਦਾ ਸੀ ਜਿਵੇਂ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਮਨਾਂ 'ਚ ਕਿਸੇ ਡੂੰਘੀ ਉਦਾਸੀ ਨੇ ਡੇਰੇ ਜਮਾ ਲਏ ਹੋਏ ਹਨ। ਗੱਲਾਂ ਕਰਦਿਆਂ ਕਿਸੇ ਵੇਲੇ ਹੱਸਦੇ ਸਨ, ਪਰ ਝਟ ਹੀ ਇਹ ਹਾਸਾ ਬੰਦ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਲੋਕ ਕੁਝ ਵਾਪਰ ਜਾਣ ਦੀ ਉਡੀਕ ਕਰ ਰਹੇ ਹੋਣ- ਕਿਸੇ ਸਰਦਾਰ ਜਾਂ ਰਾਣੀ ਦੇ ਕਤਲ ਹੋ ਜਾਣ ਦੀ ਜਾਂ ਫਰੰਗੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਪੂਰਾ ਸ਼ਹਿਰ 'ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਜਮਾ ਲੈਣ ਦੀ ਖ਼ਬਰ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਫਰੰਗੀਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਹੁਣ ਲਾਹੌਰ ਸ਼ਹਿਰ 'ਚ ਵਧਦੀ ਜਾ ਰਹੀ ਸੀ। ਇੰਜ ਲੱਗਦਾ ਸੀ ਜਿਵੇਂ ਕਈ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਤੋਂ ਲਾਹੌਰ ਸ਼ਹਿਰ 'ਚ ਵਾਪਰੀ ਸਿੱਖਾ ਸ਼ਾਹੀ ਫਰੰਗੀਆਂ ਨਾਲ ਹੋਈਆਂ ਦੋ ਤਿੰਨ ਲੜਾਈਆਂ 'ਚ ਹਾਰ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਕ ਐਸੀ ਨਿਰਾਸ਼ਾ 'ਚ ਜਿਉਂਦਿਆਂ ਜਿਵੇਂ ਹੌਂਸਲੇ ਹੀ ਹਾਰ ਬੈਠੇ ਸਨ। ਧੋਖਾ-ਧੜੀ ਅਤੇ ਕਤਲ ਦੀਆਂ ਵਾਰਦਾਤਾਂ ਬਾਰੇ ਸੁਣ ਕੇ ਲਾਹੌਰ ਵਾਸੀਆਂ ਨੂੰ ਹੁਣ ਨਾ ਕੋਈ ਹੈਰਾਨੀ ਹੁੰਦੀ ਸੀ ਨਾ ਅਫਸੋਸ। ਹੈਰਾਨੀ, ਦੁੱਖ ਦੇ ਅਨੁਭਵ ਤੋਂ ਕਾਫੀ ਥੱਲੇ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵੱਲ ਪਹੁੰਚ ਗਏ ਸਨ। ਈਮਾਨਦਾਰੀ, ਵਫ਼ਾਦਾਰੀ, ਭਲਾਈ ਆਦਿ ਵਰਗੀਆਂ ਗੱਲਾਂ 'ਚ ਯਕੀਨ ਰੱਖਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੇ ਜਾਂ ਤੇ ਚੁੱਪ ਸਾਧ ਲਈ ਸੀ ਜਾਂ ਸ਼ਹਿਰ ਛੱਡ ਕੇ ਚਲੇ ਗਏ ਜਾਂ ਸਭ ਕੁਝ ਤਕਦੀਰ ਉੱਤੇ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਹੋਇਆ ਸੀ; ਜੋ ਹੋਵੇਗਾ, ਵੇਖਿਆ ਜਾਵੇਗਾ...।" ਇਹ ਉਦਾਸੀਨਤਾ ਕੇਵਲ ਉਦਾਸੀ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਬਲਕਿ, ਇਸ ਵਿੱਚ ਘੁਲੀ-ਮਿਲੀ ਹੋਈ ਸੀ ਸ਼ਹਿਰ ਵਾਸੀਆਂ ਦੀ ਇੱਛਾ-ਹੀਣਤਾ, ਭੈਅ ਅਤੇ ਅਸ਼ੰਕਾਵਾਂ। ਲੱਗਦਾ ਸੀ ਜਿਵੇਂ ਲਾਹੌਰ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀਆਂ ਕੰਧਾਂ ਅਤੇ ਵਾਤਾਵਰਨ ਕੋਈ ਸੰਤਾਪ ਹੰਢਾ ਰਹੀਆਂ ਹੋਣ, ਸਿਸਕੀਆਂ ਲੈ-ਲੈ ਕੇ ਰੋ ਰਹੀਆਂ ਹੋਣ, ਮਾਤਮ ਮਨਾ ਰਹੀਆਂ ਹੋਣ। ਸੋਗੀ ਵਾਤਾਵਰਨ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਤ ਹੋਏ ਬਿਨਾਂ ਮੈਕਸਵੈਲ ਅਤੇ ਕੀਰਤ ਸਿੰਘ ਵੀ ਨਾ ਰਹਿ ਸਕੇ।

ਹੀਰਾ ਮੰਡੀ ਦਾ ਬਜ਼ਾਰ ਆਮ ਬਜ਼ਾਰਾਂ ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸਾਫ਼ ਸੀ । ਦੋਵੇਂ ਪਾਸੇ ਫੁੱਲਾਂ, ਪਾਨ ਅਤੇ ਸ਼ਰਾਬ ਦੀਆਂ ਦੁਕਾਨਾਂ । ਸਜੀ ਫਬੀ ਕੋਈ ਕੰਜਰੀ ਬਜ਼ਾਰ 'ਚੋਂ ਲੰਘਦਿਆਂ ਕਿਸੇ ਅਮੀਰ ਦਿਸਦੇ ਆਦਮੀ ਨੂੰ ਵੇਖਦੀ ਤਾਂ ਮੁਸਕਰਾ ਕੇ 'ਆਦਾਬ' ਕਰਦੀ। ਅੱਗਿਓਂ ਹਰ ਕੋਈ ਉਸ ਦੇ ਆਦਾਬ ਦਾ ਵਾਜਬ ਜਵਾਬ ਦੇਂਦਾ। ਨਾ ਕੋਈ ਕਿਸੇ ਕੰਜਰੀ ਨਾਲ ਮਸ਼ਕਰੀ ਕਰਦਾ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਅਨੁਚਿਤ ਗੱਲ ਮੂੰਹੋਂ ਕੱਢਦਾ।

ਉਹ ਚੋਰ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਛੱਜਿਆਂ, ਵਰਾਂਡਿਆਂ 'ਚ ਕੰਜਰੀਆਂ ਨੂੰ ਖੜਾ ਵੇਖਦੇ ਰਹੇ। ਦੋਹਾਂ 'ਚ ਕਿਸੇ ਦੀ ਹਿੰਮਤ ਨਾ ਪਈ ਨੇੜੇ ਜਾਣ ਜਾਂ ਪੌੜੀਆਂ ਚੜ੍ਹਨ ਦੀ।

"ਦਰਅਸਲ ਕਿਸੇ ਤਜਰਬੇਕਾਰ ਨੂੰ ਨਾਲ ਲੈ ਕੇ ਆਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਸੀ।" ਮੈਕਸਵੈਲ ਇਕ ਨੁੱਕਰੇ ਖੜੇ ਹੁੰਦਿਆਂ ਬੋਲਿਆ।

"ਚੱਲ ਚੱਲੀਏ ਫੇਰ ਵਾਪਸ ।” ਕੀਰਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਇੱਥੋਂ ਭੱਜ ਨਿਕਲਣ ਦਾ ਰਸਤਾ ਵੇਖਦਿਆਂ ਆਖਿਆ।