"ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ, ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ।" ਤੇ ਮੈਕਸਵੈਲ ਦੱਸਣ ਲੱਗਾ :

"ਗੱਲ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੋਈ ਕਿ ਜਦ ਮੈਂ ਆਪਣਾ ਘਰ ਬਦਲਿਆ ਤਾਂ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਉਸ ਦੇ ਕਮਰਿਆਂ ਦੇ ਫਰਸ਼ ਬਹੁਤ ਖਰਾਬ ਹਨ। ਫਰਸ਼ ਦੁਬਾਰਾ ਬਣਵਾਉਣ ਦੀ ਬਜਾਏ ਮੈਂ ਉਨਾਂ 'ਤੇ ਗਲੀਚੇ ਵਿਛਾਉਣਾ ਬਿਹਤਰ ਸਮਝਿਆ। ਬਸ ਸਮਝ ਲੈ ਕਿ ਗਲੀਚਿਆਂ ਨਾਲ ਇਹ ਹੁਸੀਨਾ ਵੀ ਮਿਲ ਗਈ।"

"ਐਵੇਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਨਾ ਪਾ ।"

"ਹੋਇਆ ਇਹ ਕਿ ਬਜ਼ਾਰ 'ਚ ਗਲੀਚਿਆਂ, ਸ਼ਾਲਾਂ ਦੀ ਇਕ ਵੱਡੀ ਸਾਰੀ ਦੁਕਾਨ ਵੇਖ ਕੇ ਮੈਂ ਉਸ ਅੰਦਰ ਜਾ ਵੜਿਆ। ਮਹਿੰਦੀ ਰੰਗੀ ਦਾਹੜੀ ਵਾਲਾ ਦੁਕਾਨਦਾਰ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਪਹਿਰਾਵੇ ਅਤੇ ਸ਼ਕਲ ਤੋਂ ਅਫ਼ਗਾਨ ਲੱਗਦਾ ਸੀ, ਬੜੀ ਅਪਣੱਤ ਨਾਲ ਪੇਸ਼ ਆਇਆ। ਹਦਵਾਣਿਆਂ ਦਾ ਤਾਜ਼ਾ ਸ਼ਰਬਤ ਪਿਲਾਇਆ ਅਤੇ ਗਲੀਚੇ ਵਿਖਾਉਂਦਿਆਂ ਗੱਲਾਂ ਵੀ ਕਰਦਾ ਗਿਆ। ਮੈਨੂੰ ਠੇਠ ਪੰਜਾਬੀ ਬੋਲਦਿਆਂ ਵੇਖ ਕੇ ਕੁਝ ਹੈਰਾਨ ਵੀ ਹੋਇਆ।"

"ਉਸ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਉਸ ਦੇ ਭਰਾਵਾਂ, ਭਤੀਜਿਆਂ ਦੀਆਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਦੁਕਾਨਾਂ ਹਨ-ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਇਲਾਵਾ ਮੁਲਤਾਨ, ਪਸ਼ੌਰ ਅਤੇ ਕਾਬੁਲ ਵਿੱਚ। ਈਰਾਨ, ਤੁਰਕਿਸਤਾਨ ਤੱਕ ਕਾਰੋਬਾਰ ਦਾ ਸਿਲਸਿਲਾ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ। ਗਲੀਚਿਆਂ, ਸ਼ਾਲਾ ਦੇ ਇਲਾਵਾ, ਬਦਾਮ, ਕਿਸਮਿਸ਼ ਦੀਆਂ ਥੋਕ ਦੀਆਂ ਦੁਕਾਨਾਂ । ਉਸ ਨੂੰ ਇਹ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਤਾ ਸੀ ਕਿ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਕੌਮ ਜਿੰਨੀ ਦਿਲਚਸਪੀ ਹਿੰਦੋਸਤਾਨ 'ਚ ਆਪਣੀ ਹਕੂਮਤ ਕਾਇਮ ਕਰਨ 'ਚ ਰੱਖਦੀ ਹੈ, ਉਨੀ ਹੀ ਤਜ਼ਾਰਤ ਵਿੱਚ।"

"ਇਹ ਜਿਹੜੇ ਰੇਸ਼ਮ ਦੇ ਥਾਣਾਂ ਦੇ ਥਾਣ ਦਿਸਦੇ ਹਨ ਦੁਕਾਨਾਂ 'ਚ, ਅਤੇ ਹਰ ਕੋਈ ਰੇਸ਼ਮੀ ਕੱਪੜੇ ਪਾਈ ਫਿਰਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਰੇਸ਼ਮ ਕਿੱਥੋਂ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ? ਚੀਨ ਤੋਂ।" ਮੈਂ ਉਸ ਵਪਾਰੀ ਤੋਂ ਪੁੱਛਿਆ।

"ਨਹੀਂ ਸਾਹਿਬ, ਬਲਖ਼-ਬੁਖ਼ਾਰਾ ਤੋਂ ਰੇਸ਼ਮ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਪਰ ਕੱਪੜਾ ਮੁਲਤਾਨ 'ਚ ਬੁਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ।" ਫੇਰ ਉਹ ਮੇਰੇ 'ਤੇ ਆਪਣੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪਾਉਂਦਿਆਂ ਬੋਲਿਆ, "ਰੇਸ਼ਮ ਤਿੰਨ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਲਬੇਆਬੀ, ਚਰਖੀ ਅਤੇ ਕੋਖਰੀ। ਇਹ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਮਣ ਰੇਸ਼ਮ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਹਰ ਸਾਲ ਬੁਖ਼ਾਰਾ ਤੋਂ ਊਠਾਂ 'ਤੇ ਲੱਦ ਕੇ।"

"ਉਸ ਅਫ਼ਗਾਨ ਨੂੰ ਇਹ ਵੀ ਪਤਾ ਸੀ, ਕਿ ਕਲਕੱਤੇ ਦੀ ਬੰਦਰਗਾਹ ਤੋਂ ਜਹਾਜ਼ਾਂ ਦੇ ਜਹਾਜ਼ ਭਰ ਕੇ ਇੰਗਲਿਸਤਾਨ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਮੁਰਸ਼ਿਦਾਬਾਦ, ਕਲਕੱਤੇ ਅਤੇ ਢਾਕੇ ਦੇ ਫ਼ਰੰਗੀ ਅਤੇ ਹਿੰਦੋਸਤਾਨੀ ਵਪਾਰੀ ਅਮੀਰ ਹੁੰਦੇ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਆਪਣੇ ਇਸ ਕੰਮ 'ਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਕੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਕਪਾਹ, ਕਸ਼ਮੀਰ-ਲੱਦਾਖ਼ ਦਾ ਪਸ਼ਮੀਨਾ, ਸ਼ੁਜਾਹਬਾਦੀ ਛੀਂਟ, ਗੁੜ, ਜੀਰਾ, ਹਲਦੀ...। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਸਾਰੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦਾ ਨਾਮ ਗਿਣਾਉਂਦਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਮੇਰੇ ਵੱਲ ਲਲਚਾਈਆਂ ਤੇ ਸਵਾਲੀਆਂ ਨਜ਼ਰਾਂ ਨਾਲ ਤੱਕਦਾ ਰਿਹਾ।"

ਜਦ ਮੈਕਸਵੈਲ ਨੇ ਭੰਗ ਅਤੇ ਅਫ਼ੀਮ ਦਾ ਨਾਮ ਲਿਆ ਤਾਂ ਕੀਰਤ ਸਿੰਘ ਨੇ