ਦਰਵਾਜ਼ੇ 'ਤੇ ਜਾ ਖੜਾ ਹੋਇਆ। ਰੱਥ ਪਾਲਕੀ ਵਾਂਗ ਢਕਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਤੇ ਫੇਰ ਉਹ ਆਪਣੇ ਵਾਅਦੇ ਮੁਤਾਬਿਕ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲੀ ਅਤੇ ਦੌੜ ਕੇ ਰੱਥ 'ਚ ਆ ਬੈਠੀ।'

"ਤਾਂ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤੈਨੂੰ ਮੁਫ਼ਤ 'ਚ ਇਕ ਕਨੀਜ਼ ਮਿਲ ਗਈ।" ਕੀਰਤ ਸਿੰਘ ਕੁਝ ਮਸ਼ਕਰੀ ਕਰਨ ਦੇ ਅੰਦਾਜ਼ 'ਚ ਬੋਲਿਆ।

"ਮੈਨੂੰ ਦੋਹਾਂ ਦੀ ਲੋੜ ਸੀ-ਕਨੀਜ਼ ਦੀ ਵੀ ਅਤੇ ਔਰਤ ਦੀ ਵੀ।"

'ਤੇ ਜੇ ਤੇਰੀ ਗੈਰ ਹਾਜ਼ਰੀ 'ਚ ਫ਼ਰਾਰ ਹੋ ਗਈ, ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਨਾਲ?"

"ਹੋ ਜਾਵੇ।" ਮੈਕਸਵੈਲ ਬੋਲਿਆ, "ਮੈਂ ਔਰਤ ਨੂੰ ਤੁਹਾਡੇ ਲੋਕਾਂ ਵਾਂਗ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਰੱਖਣ 'ਚ ਯਕੀਨ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦਾ। ਕਿਸੇ ਔਰਤ ਦੀ ਆਪਣੀ ਮਰਜ਼ੀ ਨਾਲ ਜੋ ਤੁਹਾਨੂੰ ਹਾਸਲ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਉਸ ਦੀ ਬੇਬਸੀ 'ਚੋਂ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ।"

ਕੀਰਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਗਲਾਸ ਖਾਲੀ ਹੋ ਚੱਕਾ ਸੀ। ਮੈਕਸਵੈਲ ਨੇ ਬੋਤਲ ਉਲਟਾ ਕੇ ਉਸ ਦਾ ਗਲਾਸ ਭਰ ਦਿੱਤਾ। ਕੁਝ ਦੇਰ ਤੱਕ ਕੀਰਤ ਸਿੰਘ ਮੈਕਸਵੇਲ ਦੇ ਤੰਬੂਆਂ ਅਤੇ ਫਰੰਗੀ, ਪੰਜਾਬੀ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਵੱਲ ਤੱਕਦਾ ਰਿਹਾ। ਫੇਰ ਆਪਣੀ ਪਹਿਲੀ ਗੱਲ ਨੂੰ ਦੁਹਰਾਉਂਦਿਆਂ ਬੋਲਿਆ:

"ਅਤੇ ਹੁਣ ਤੂੰ ਸਾਡੇ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਇਨ੍ਹਾਂ ਫਰੰਗੀਆਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਗਿਆ?”

"ਮੈਂ ਅਸੂਲ ਦਾ ਬੰਦਾ ਹਾਂ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਡਿਊਟੀ ਨਿਭਾ ਰਿਹਾ ਹਾਂ।"

"ਅਸੂਲ ? ਤੁਹਾਡੇ ਫਰੰਗੀਆਂ ਦੇ ਅਸੂਲ ਮੈਂ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੇਖੇ ਹੋਏ ਹਨ।" ਕੀਰਤ ਸਿੰਘ ਹੱਸਦਿਆਂ ਬੋਲਿਆ।

ਅੱਗਿਓਂ ਮੈਕਸਵੈਲ ਵੀ ਹੱਸਦਿਆਂ ਬੋਲਿਆ, "ਅੰਗਰੇਜ਼ ਹਰ ਕੰਮ ਅਸੂਲਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ 'ਤੇ ਕਰਦਾ ਹੈ।''

"ਅੰਗਰੇਜ਼ ਜੇ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਠੱਗਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਵਪਾਰ ਦੇ ਅਸੂਲਾਂ ਮੁਤਾਬਕ, ਜੋ ਕਿਸੇ ਨਾਲ ਲੜਾਈ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਕੌਮ ਨਾਲ ਵਫ਼ਾਦਾਰੀ ਦੇ ਅਸੂਲਾਂ ਅਨੁਸਾਰ, ਜੇ ਕਿਸੇ ਰਾਜ 'ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਸਿਆਸਤ ਦੇ ਅਸੂਲਾਂ ਅਨੁਸਾਰ, ਜੇ ਕਿਸੇ ਦਾ ਕਤਲ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਅਸੂਲਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ 'ਤੇ।"

"ਤਾਂ ਦੂਜਾ ਭਾਵ ਇਹ ਕਿ ਫਰੰਗੀ ਕੌਮ ਦਾ ਕੋਈ ਅਸੂਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।" ਕੀਰਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਹੱਸਦਿਆਂ ਆਖਿਆ।

"ਸੱਚ ਇਹ ਹੈ ਕੀਰਤ ਸਿੰਘ ਕਿ ਅਸੂਲਾਂ 'ਤੇ ਚੱਲਣ ਵਾਲੀ ਹਕੂਮਤ ਰੂੜੀ ਚੋਂ ਸੂਈ ਲੱਭਣ ਬਰਾਬਰ ਹੈ। ਹਰ ਹਾਕਮ ਆਪਣੀਆਂ ਲੋੜਾਂ ਮੁਤਾਬਿਕ ਅਸੂਲ ਘੜਦਾ ਜਾਂ ਤੋੜਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ।'

"ਉਂਜ ਮੈਂ ਸਮਝਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਤੂੰ ਕੀ ਕਹਿਣਾ ਚਾਹ ਰਿਹਾ ਏਂ !" ਮੈਕਸਵੈਲ ਆਪਣੀ ਗੱਲ ਜਾਰੀ ਰੱਖਦਿਆਂ ਬੋਲਿਆ, "ਅਸਲੀਅਤ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਕਿਸੇ ਸਹੀ ਅਸੂਲਾਂ ਤੇ ਚੱਲਣ ਵਾਲੇ ਇਨਸਾਨ ਵੀ ਇਸ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਘੱਟ ਹੀ ਮਿਲਣਗੇ। ਜੇ ਮਿਲਣਗੇ ਤਾਂ ਆਮ ਜਿਹੇ ਲੋਕਾਂ 'ਚ ਹੀ। ਉੱਚੇ ਤਬਕੇ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਅਸੂਲ ਤਦ ਤਕ ਕਾਇਮ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਜਦ ਤਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕੋਈ ਜਾਤੀ ਨੁਕਸਾਨ ਨਾ ਪਹੁੰਚ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ ।"

"ਮੈਂ ਵੀ ਸਮਝਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਕੀ ਕਹਿਣਾ ਚਾਹ ਰਹੇ ਹੋ।" ਕੀਰਤ ਸਿੰਘ