ਕਹਿਣ ਲੱਗਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਖੁੱਲ੍ਹੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਪਹਿਲਾਂ ਵੀ ਹੁੰਦੀਆਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਸਨ। "ਪਰ ਦੋਸਤੀ ਆਦਮੀ ਅਤੇ ਕੌਮ ਦੇ ਕੋਈ ਅਸੂਲ ਵੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਉੱਪਰੋਂ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਦੋਸਤੀ ਦੇ ਮਿੱਠੇ ਸ਼ਰਬਤ ਪਿਲਾਉਂਦੇ ਰਹੇ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜਿਉਂਦਿਆਂ ਜੀ ਹੀ ਪੰਜਾਬ ਉੱਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰਨ ਦੀਆਂ ਯੋਜਨਾਵਾਂ ਬਣਾਉਂਦੇ ਰਹੇ....।"

“ਖਿਮਾ ਕਰਨਾ ਕੀਰਤ ਸਿੰਘ ਜੀ, ਨਾ ਤੇ ਤੁਸੀਂ ਅੰਗਰੇਜ ਕੌਮ ਨੂੰ ਚੰਗੀ ਤਰਾਂ ਜਾਣਦੇ ਹੋ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਆਪਣੀ ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਨੂੰ। ਅੰਗਰੇਜ ਕੌਮ ਦੀ ਜਹਿਨੀਅਤ ਉਹ ਨਹੀਂ ਜਿਸ ਦਾ ਇਜਹਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਬਲਕਿ ਉਹ ਜੋ ਹਾਜਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।“

"ਮੈਂ ਇਕ ਅਨਪੜ੍ਹ ਅਤੇ ਸਾਧਾਰਨ ਕਿਸਮ ਦਾ ਬੰਦਾ ਹਾਂ ਅਤੇ ਤੁਹਾਡੀਆਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਗੱਲਾਂ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਸਮਝ ਸਕਦਾ, ਚਾਹੇ ਮੈਂ ਸਮਝਣਾ ਜ਼ਰੂਰ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ।“

"ਕੀ ਸਮਝਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹੋ ?"

"ਤੁਸੀਂ ਫ਼ਰੰਗੀ ਕਿਉਂ ਜਿੱਤਦੇ ਅਤੇ ਅਸੀਂ ਸਿੱਖ ਕਿਉਂ ਹਾਰਦੇ ਜਾ ਰਹੇ ਹਾਂ ? ਕੀ ਬਹਾਦਰੀ 'ਚ ਅਸੀਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਘੱਟ ਹਾਂ ?"

"ਇਹ ਇਕ ਪੇਚੀਦਾ ਸਵਾਲ ਹੈ ਜਿਸ ਦਾ ਜਵਾਬ ਸਿੱਧੇ-ਸਾਦੇ ਲਫ਼ਜ਼ਾਂ 'ਚ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ।" ਮੈਕਸਵੈਲ ਆਪਣੇ ਸੱਜੇ ਹੱਥ ਦੀਆਂ ਦੋ ਉਂਗਲਾਂ ਨੂੰ ਹਿਲਾਉਂਦਿਆਂ ਬੋਲਿਆ:

"ਹਰ ਕੌਮ ਦੀ ਇਕ ਆਪਣੀ ਸਾਂਝੀ ਖ਼ਸਲਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਦੇ ਵਜੂਦ 'ਚ ਆਉਣ ਲਈ ਸਦੀਆਂ ਲੱਗ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਅਸਲੀਅਤ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਤੁਹਾਡੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਬਹਾਦਰੀ ਅਤੇ ਕੁਰਬਾਨੀਆਂ ਦੇਣ ਦੀ ਖਸਲਤ ਤੁਹਾਡੀ ਸਾਂਝੀ ਕੌਮੀ ਖਸਲਤ 'ਚੋਂ ਹੋਈ। ਦਗਾਬਾਜ਼, ਮੌਕਾਪ੍ਰਸਤ ਅਤੇ ਘਟੀਆ ਬੰਦੇ ਵੀ ਇਸੇ ਖ਼ਸਲਤ ਵਿਚੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਏ।"

"ਕੌਮੀ ਖਸਲਤ ? ਮੈਂ ਸਮਝਿਆ ਨਹੀਂ।"

"ਖ਼ਸਲਤ, ਯਾਨੀ ਸਮੂਹਿਕ ਸੁਭਾਅ, ਸਮੂਹਿਕ ਅਹਿਸਾਸ ! ਜਿਵੇਂ ਅਫ਼ਗਾਨ ਦਾ ਇਕ ਸਮੂਹਿਕ ਸੁਭਾਓ ਹੈ ਜੋ ਕਿਸੇ ਵੀ ਬਾਹਰਲੇ ਦੀ ਗੁਲਾਮੀ ਕਬੂਲ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ, ਦੂਜਿਆਂ ਨੂੰ ਲੁੱਟਣਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸੁਭਾਓ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੀ ਵੀ ਇਕ ਕੌਮੀ ਖਸਲਤ ਹੈ, ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਹੈ... ।" ਕੁਝ ਦੇਰ ਚੁੱਪ ਰਹਿਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਫੇਰ ਕਹਿਣ ਲੱਗਾ :

"ਸਿੱਖ ਕੌਮ 'ਚ ਬਹੁਤ ਖ਼ਾਸੀਅਤਾਂ ਹਨ। ਬਹੁਤ ਵੱਡੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਤਾਰੀਖ 'ਚ ਇਸ ਨੇ। ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਮੇਰੇ ਦਿਲ 'ਚ ਇਸ ਦੇ ਲਈ ਖ਼ਾਸ ਸਥਾਨ ਹੈ। ਪਰ ਇਹ ਜ਼ਰੂਰੀ ਨਹੀਂ ਕਿ ਜੇ ਕਿਸੇ ਕੌਮ ਨੇ ਇਤਿਹਾਸ 'ਚ ਕੋਈ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ ਹੋਵੇ ਉਹ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਉਹੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਂਦੀ ਰਹੇਗੀ।" ਮੈਕਸਵੈਲ ਕਹਿ ਰਿਹਾ ਸੀ, "ਵਜ੍ਹਾ ਇਹ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਆਪਣੀਆਂ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਬੌਸੀਦਾ ਹੋ ਗਈਆਂ ਰਵਾਇਤਾਂ, ਖੂਨ 'ਚ ਵਸ ਗਈਆਂ ਧਾਰਨਾਵਾਂ ਦਾ