ਪ੍ਰਭਾਵ ਵੀ ਪੈਂਦਾ ਰਹੇਗਾ। ਅਹਿਮ ਕਿਰਦਾਰ ਨਿਭਾਉਣ ਅਤੇ ਨਵੀਆਂ ਰਵਾਇਤਾਂ ਪਾਉਣ ਲਈ ਆਪਣੀਆਂ ਪੁਰਾਣੀਆਂ, ਬੀਮਾਰ ਰਵਾਇਤਾਂ ਨਾਲੋਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਤਾ ਤੋੜਨਾ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹੈ। ਪਰ ਜਿਵੇਂ ਮੈਂ ਵੇਖਦਾ ਹਾਂ, ਇਹ ਮੁਮਕਿਨ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਿਆ।"
"ਮੈਂ ਚੰਗੀ ਤਰਾਂ ਨਹੀਂ ਸਮਝ ਸਕਿਆ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਕੀ ਕਹਿਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹੋ?” ਕੀਰਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਮੈਕਸਵੈਲ ਵੱਲ ਤੱਕਦਿਆਂ ਆਖਿਆ।
"ਚਾਹੇ ਤੁਹਾਡੇ ਵਿੱਚ ਨਵਾਂ ਸੋਚਣ ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਹਾਲਾਤ ਨੂੰ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਝਣ ਦੀ ਸਲਾਹੀਅਤ ਹੈ, ਪਰ ਕਿਉਂਕਿ ਤੁਸੀਂ 'ਅੰਦਰ' ਬੈਠੇ ਹੋ ਇਸ ਲਈ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੇਖ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ। ਕਿਸੇ ਵੀ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਵੇਖਣ-ਸਮਝਣ ਲਈ ਇਕ ਫਾਸਲਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਮਸਾਲ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ 'ਲੰਗਰ' ਦੀ ਰਵਾਇਤ ਦਾ ਬੁਨਿਆਦੀ ਮਕਸਦ ਜਾਤ-ਪਾਤ ਦੇ ਅਸੂਲਾਂ, ਤੌਰ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਨਾ ਸੀ, ਪਰ ਇਸੇ ਪੁਰਾਣੀ ਰਵਾਇਤ ਨੇ ਮੁੜ ਤੁਹਾਡੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਜਿਹਨ ਅਤੇ ਮਜ਼ਹਬ 'ਚ ਆਪਣਾ ਅੱਡਾ ਜਮਾ ਲਿਆ। ਸਿਰਫ ਜਾਤ-ਪਾਤ ਨੇ ਹੀ ਨਹੀਂ ਬਲਕਿ ਕਬੀਲਾਵਾਦ ਨੇ ਵੀ।" ਮੈਕਸਵੈਲ ਨੇ ਆਖਿਆ।
"ਮੈਂ ਮੰਨਦਾ ਹਾਂ ਇਸ ਗੱਲ ਨੂੰ", ਕੀਰਤ ਸਿੰਘ ਕਹਿਣ ਲੱਗਾ, "ਪਰ ਇਸ ਦਾ ਕੋਈ ਸੰਬੰਧ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ।"
"ਮੈਂ ਤੇ ਪਰਾਣੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਰਵਾਇਤਾਂ, ਧਾਰਨਾਵਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹਾਂ, ਸਿਰਫ਼ ਇਕ ਹੀ ਨਹੀਂ।" ਮੈਕਸਵੈਲ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਤੁਹਾਡੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਬਾਹਰੋਂ ਆਏ ਹਾਕਮਾਂ ਅਧੀਨ ਕੰਮ ਕਰਨ ਅਤੇ ਜਿਊਣ ਦੀ ਆਦਤ ਪੈ ਗਈ ਹੋਈ ਹੈ। ਪਿੱਛੇ ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਿਹਾ ਵਕਫ਼ਾ ਪਿਆ ਸੀ, ਪਰ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੇ ਆਉਂਦਿਆਂ ਹੀ ਤੁਹਾਡੇ ਵੱਡੇ ਵੱਡੇ ਸਰਦਾਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਹਮਣੇ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਖੜੇ ਹੋ ਗਏ, ਬਲਕਿ ਆਪ ਬੁਲਾਵਾ ਦਿੱਤਾ ਆਓ ਅਤੇ ਸਾਡੇ ਉੱਤੇ ਹਕੂਮਤ ਕਰੋ।" ਮੈਕਸਵੈਲ ਦੇ ਲਹਿਜੇ 'ਚ ਵਿਅੰਗ ਘੱਟ ਅਤੇ ਅਫਸੋਸ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸੀ। "ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਜ਼ਹਿਨੀਅਤ ਤੁਹਾਡੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਹੀ ਨਹੀਂ ਬਲਕਿ ਸਾਰੇ ਹਿੰਦੋਸਤਾਨ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਖੂਨ 'ਚ ਰਚ ਮਿਚ ਗਈ ਹੋਈ ਹੈ।"
"ਇਹ ਤੇ ਕੁਝ ਰਾਜਨੀਤਕ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਘਟਨਾਵਾਂ ਹਨ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਇਹ ਕੁਝ ਵਾਪਰ ਗਿਆ, ਵਰਨਾ... !"
"ਵਰਨਾ ਕੀ ?" ਮੈਕਸਵੈਲ ਕੁਝ ਬੇਸਬਰ ਜਿਹਾ ਹੁੰਦਿਆਂ ਬੋਲਿਆ, "ਕੀ ਇਹ ਕੁਝ ਅਫ਼ਗਾਨਿਸਤਾਨ 'ਚ ਵਾਪਰ ਸਕਦਾ ਸੀ ? ਅਸੀਂ ਫ਼ਰੰਗੀਆਂ ਤਾਂ ਜਾ ਕੇ ਕਬਜਾ ਵੀ ਜਮਾ ਲਿਆ ਸੀ ਕਾਬੁਲ-ਕੰਧਾਰ ਉੱਤੇ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਮਾਰ-ਮਾਰ ਕੇ ਕੱਢ ਦਿੱਤਾ ਸਾਨੂੰ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਾਡੇ ਇੰਗਲੈਂਡ 'ਚ ਵਾਪਰ ਸਕਦਾ ਹੈ।"
"ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਨਾਲ ਸਹਿਮਤ ਹੁੰਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਵੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਹਿਮਤ ਨਹੀਂ। ਕੀਰਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਖਿਆ, “ਤੁਸੀਂ ਸਾਨੂੰ ਘਟਾਅ ਕੇ ਵੇਖ ਰਹੇ ਹੋ। ਸਿਰਫ ਕੁਝ ਕੁ ਬੇਈਮਾਨ ਸਿੱਖ ਸਰਦਾਰਾਂ ਅਤੇ ਗ਼ੱਦਾਰ ਡੋਗਰਿਆਂ ਵੱਲ ਵੇਖ ਰਹੇ ਹੋ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸਾਡੀ ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਅਤੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਇਕ ਵਾਰੀ ਤਾਂ ਦੁਨੀਆ ਨੂੰ ਵਿਖਾ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਅਸੀਂ ਕੀ ਹੁੰਦੇ ਹਾਂ।"
