ਕੀਰਤ ਸਿੰਘ ਖ਼ਾਮੋਸ਼ ਅਤੇ ਖਾਲੀ-ਖਾਲੀ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਦਿਸਹੱਦੇ ਵਿਚ ਡੁੱਬ ਰਹੇ ਸੂਰਜ ਵੱਲ ਤੱਕਦਾ ਰਿਹਾ।

"ਤੁਸੀਂ ਕੀਰਤ ਸਿੰਘ ਜੀ, ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਦੋਸ਼ੀ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹੋ। ਪਰ ਇਹ ਵੀ ਵੇਖੋ ਕਿ ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਮਨਸੂਬਿਆਂ ਨੂੰ ਕਾਮਯਾਬ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲੇ ਲਾਹੌਰ ਦਰਬਾਰ ਦੇ ਸਿੱਖ ਅਤੇ ਡੋਗਰੇ ਸਰਦਾਰ ਹੀ ਸਨ। ਹੁਣ ਜਦੋਂ ਇਹਨਾਂ ਸਿੱਖ ਸਰਦਾਰਾਂ ਨੇ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੇ ਪੈਰ ਪੰਜਾਬ 'ਚ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੰਮ ਗਏ ਹਨ ਤਾਂ ਉਹ ਸਾਡੇ ਨਾਲ ਆ ਮਿਲੇ।"

"ਸਾਰੇ ਨਹੀਂ", ਕੀਰਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਇਹਨਾਂ ਗੱਦਾਰਾਂ ਵਿਚ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਡੋਗਰੇ ਅਤੇ ਭਈਏ ਹਨ। ਹਾਲੇ ਸ਼ੁਜਾਹਬਾਦ, ਮੁਲਤਾਨ, ਨੌਸ਼ਹਿਰਾ, ਹਜ਼ਾਰਾ ਅਤੇ ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਬਾਕੀ ਹੈ।"

"ਤੁਸੀਂ ਯਕੀਨ ਕਰਨਾ ਕੀਰਤ ਸਿੰਘ ਜੀ, ਕਿ ਮੇਰੀ ਦਿਲੀ ਖੁਆਹਸ਼ ਹੈ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਆਪਣੇ ਮਨਸੂਬਿਆਂ ਵਿੱਚ ਕਾਮਯਾਬ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਪਰ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਸਾਡੇ ਤੁਹਾਡੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ। ਵਕਤ ਅਤੇ ਹਾਲਾਤ ਦਾ ਇਕ ਆਪਣਾ ਸੁਤੰਤਰ ਵਜੂਦ ਹੁੰਦਾ ਹੈ...।"

ਕੀਰਤ ਸਿੰਘ ਚੁੱਪ ਚਾਪ ਬੈਠਾ ਕੁਝ ਦੇਰ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਉਸ ਵੇਲੇ ਦੇ ਸਾਰੇ ਹਾਲਾਤ ਬਾਰੇ ਸੋਚਦਾ ਰਿਹਾ। ਫੇਰ ਉਸ ਦੇ ਕੰਨਾਂ 'ਚ ਮੈਕਸਵੈਲ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਪਈ:

"ਖੈਰ । ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੱਲਾਂ ਨੂੰ ਹਾਲੇ ਇੱਥੇ ਹੀ ਰਹਿਣ ਦੇਈਏ। ਹੁਣ ਇਹ ਦੱਸੋ ਕਿ ਇਸ ਸਰਾਂ ਵਾਲੇ ਪਿੰਡ ਪਿੰਡੀ ਖ਼ਾਨ 'ਚ ਕਿਸ ਮਕਸਦ ਨਾਲ ਗਏ ਸੀ ?

“ਮਕਸਦ ਬਹੁਤ ਗੰਭੀਰ ਹੈ ਮੈਕਸਵੈਲ ਸਾਹਿਬ। ਇਹ ਧਾੜਵੀ ਸਾਡੇ ਇਕ ਬੰਦੇ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕਬਜ਼ੇ 'ਚ ਕਰਕੇ ਯਰਗਮਾਲ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵਰਤ ਰਹੇ ਹਨ। ਉਸ ਨੂੰ ਛੁਡਾਉਣ ਖ਼ਾਤਰ ਅਸੀਂ ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ ਰੁਪਏ ਲੈ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਗਏ ਪਰ ਵਾਅਦਾ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਮੁੱਕਰ ਗਏ।"

"ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਲੱਖਣ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਹੁਕਮ ਸਿੰਘ ਨਾਮ ਦੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਧਾੜਵੀਆਂ ਦੇ ਸਰਗਨਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਮਿਲੇ ਸੀ ?"

"ਹਾਂ, ਕੁਝ ਦੇਰ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ। ਪਰ ਤੁਸੀਂ ਕਿਵੇਂ ਜਾਣਦੇ ਹੋ ?"

“ਦਰਅਸਲ ਮੈਨੂੰ ਵੀ ਮੇਰੀ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਤਲਾਸ਼ ਲਈ ਭੇਜਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਸਾਡੀ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਮੁਜਰਿਮ ਹਨ। ਇਕ ਨੇ ਸਾਡੇ ਇਕ ਅਫ਼ਸਰ ਦਾ ਕਤਲ ਕੀਤਾ, ਦੂਜੇ ਨੇ ਸਾਡੀ ਇਕ ਤੀਵੀਂ ਨਾਲ ਬਲਾਤਕਾਰ।"

"ਤਾਂ ਤੇ ਇਸ ਵੇਲੇ ਸਾਡਾ ਉਦੇਸ਼ ਸਾਂਝਾ ਹੈ।"

ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਤੰਬੂ ਅੰਦਰ ਚਲੇ ਗਏ। ਕੁਝ ਖਾਂਦੇ ਪੀਂਦੇ ਅਤੇ ਇੱਧਰ-ਉੱਧਰ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਕਰਦੇ ਰਹੇ। ਕੀਰਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਇਹ ਵੀ ਪੂਰਾ ਯਕੀਨ ਹੋ ਗਿਆ ਕਿ ਫ਼ਰੰਗੀਆਂ ਨੂੰ ਹਾਲੇ ਤੱਕ ਰੂਪ ਕੌਰ ਦੇ ਇੱਥੇ ਹੋਣ ਦਾ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਲੱਗਾ। ਮੈਕਸਵੈਲ ਦੇ ਉਸ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਣ 'ਤੇ ਕੀਰਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਰੂਪ ਕੌਰ ਇਸ ਵੇਲੇ ਸ਼ੁਜਾਹਬਾਦ ਦੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਹੈ।