‘ਚ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ ਪਰ ਲੱਖਣ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਜਿਊਂਦਿਆਂ ਪੇਸ਼ ਕਰਨਾ ਹੋਵੇਗਾ।" ਇਸ ਦਾ ਕੋਰਟ ਮਾਰਸ਼ਲ ਹੋਵੇਗਾ।"

***

20

ਦੋ ਦਿਨ ਬਾਅਦ ਕੀਰਤ ਸਿੰਘ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਦੋ ਸੌ ਜਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਪਿੰਡੀ ਖਾਨ ਵੱਲ ਤੁਰ ਪਿਆ। ਪਿੰਡੀ ਖ਼ਾਨ ਦੇ ਉੱਪਰ ਪਹਾੜ ਦੀ ਧਾਰ 'ਤੇ ਬਣੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਤੋਂ ਕਾਫੀ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਉਹ ਸਾਰੇ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਘੋੜਿਆਂ ਤੋਂ ਉੱਤਰ ਗਏ। ਢਿੱਡ ਭਰ ਕੇ ਖਾਧਾ ਪੀਤਾ, ਭੁੱਜੇ ਛੱਲੇ ਅਤੇ ਮਿਸਰੀ ਬਦਾਮ ਬੋਝਿਆਂ 'ਚ ਪਾਏ ਅਤੇ ਆਪਣੀਆਂ ਚਮੜੇ ਦੀਆਂ ਨਿੱਕੀਆਂ-ਨਿੱਕੀਆਂ ਮਸ਼ਕਾਂ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਭਰ ਲਈਆਂ । ਸੂਰਜ ਡੁੱਬਣ 'ਤੇ ਜਦ ਘੁਸਮੁਸਾ ਹੋ ਗਿਆ ਤਾਂ ਕੀਰਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣੇ ਜਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਉੱਪਰ ਵੱਲ ਚੜ੍ਹਨ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦੇ ਦਿੱਤਾ। ਦੋ ਕੁ ਘੰਟੇ ਦੀ ਚੜ੍ਹਾਈ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਲਟਨ ਕਿਲ੍ਹੇ ਤੋਂ ਤਿੰਨ ਚਾਰ ਸੌ ਗਜ਼ ਦੀ ਦੂਰੀ 'ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਚੱਟਾਨਾਂ ਕੋਲ ਪਹੁੰਚੀ, ਜਿਸ 'ਚੋਂ ਹੋ ਕੇ ਕੀਰਤ ਸਿੰਘ ਕੁਝ ਦਿਨ ਪਹਿਲਾਂ ਆਇਆ ਸੀ, ਤਾਂ ਬਿਲਕਲ ਹਨੇਰਾ ਪੱਸਰ ਚੁੱਕਿਆ ਸੀ। ਕੁਝ ਵੀ ਨਜ਼ਰ ਨਹੀਂ ਸੀ ਆ ਰਿਹਾ। ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਥੱਲੇ ਸਰਾਂ 'ਚ ਕਿਤੇ-ਕਿਤੇ ਅੱਗ ਬਲਣ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਵਿਖਾਈ ਦੇ ਰਹੀ ਸੀ। ਲੱਗਦਾ ਸੀ ਰਾਤ ਦਾ ਖਾਣਾ ਪੱਕ ਰਿਹਾ ਹੈ।

ਇਸ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਉਤਰਾਈ ਤੇ ਕੰਡੇਦਾਰ ਝਾੜੀਆਂ ਅਤੇ ਪੱਥਰ ਸਨ। ਹਨੇਰੇ ਚ ਉਤਰਨਾ ਅਸੰਭਵ। ਕੀਰਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਚੰਨ ਦੇ ਚੜ੍ਹਨ ਦਾ ਅਨੁਮਾਨ ਲਾ ਲਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਕੁਝ ਦੇਰ ਬਾਅਦ ਜਦ ਚੰਨ ਦਾ ਚੱਪਾ ਕੁ ਟੁਕੜਾ ਦਿਸਹੱਦੇ ਤੋਂ ਪਰਗਟ ਹੋਇਆ ਤਾਂ ਬੱਦਲਾਂ ਦੇ ਟੁਕੜਿਆਂ ਨੇ ਉਸ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਨੂੰ ਰੋਕ ਲਿਆ। ਪਰ ਫੇਰ ਵੀ ਕੁਝ ਧੁੰਦਲਾ-ਧੁੰਦਲਾ ਵਿਖਾਈ ਦੇਣ ਲੱਗਾ। ਕੁਝ ਦੇਰ ਬਾਅਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਹਨੇਰੇ ਵਰਗੇ ਧੁੰਧਲਕੇ 'ਚ ਵੇਖਣ ਦੀ ਆਦਤ ਹੋ ਗਈ। ਕੀਰਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਖ਼ਾਮੋਸ਼ੀ ਨਾਲ ਅਤੇ ਕੋਡੇ ਹੋ ਕੇ ਉਤਰਾਈ ਉਤਰਨ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦੇ ਦਿੱਤਾ।

ਕੀਰਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮੋਢੇ 'ਤੇ ਮੁਦਕੀ ਦੀ ਲੜਾਈ 'ਚ ਇਕ ਮਰੇ ਹੋਏ ਫਰੰਗੀ ਸਿਪਾਹੀ ਦੀ ਚੁੱਕੀ ਐਮਫ਼ੀਲਡ ਰਾਇਫ਼ਲ ਟੰਗੀ ਹੋਈ ਸੀ ਅਤੇ ਹੱਥ 'ਚ ਚਾਰ ਕੁ ਹੱਥ ਲੰਮਾ ਬਰਛਾ। ਨਾਲ ਚੱਲ ਰਹੇ ਦੁਰਜਨ ਸਿੰਘ ਦੇ ਮੋਢੇ 'ਤੇ ਵੀ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰਾਈਫਲ ਅਤੇ ਲੱਕ ਨਾਲ ਲਮਕਦੀ ਭਾਰੀ ਤਲਵਾਰ। ਉਸ ਦੇ ਹੋਰ ਦੋ ਖ਼ਾਸ ਸਾਥੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸ਼ਮਸ਼ਾਦ ਖ਼ਾਂ ਪਠਾਣ ਅਤੇ ਸੁਜਾਨ ਸਿੰਘ ਸਨ। ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਕਿਸੇ ਵੇਲੇ ਚੋਰ ਉਚੱਕੇ ਅਤੇ ਘੋੜੇ ਚੁਰਾਉਣ ਵਾਲੇ ਹੁੰਦੇ ਸਨ । ਹੁਣ ਫ਼ੌਜ 'ਚ ਭਰਤੀ ਹੋ ਕੇ ਕੀਰਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਖ਼ਾਸ ਆਦਮੀਆਂ 'ਚੋਂ ਸਨ ਅਤੇ ਉਹ ਕੀਰਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਕਿਸੇ ਦੇਵਤਾ ਵਾਂਗ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਉਸ ਦੇ ਹਰ ਹੁਕਮ 'ਤੇ ਮਰਨ ਮਾਰਨ ਲਈ ਤਿਆਰ।