"ਪਠਾਨਕੋਟ ? ਇਹ ਕਿੱਥੇ ਹੈ।" ਮਾਰਸ਼ਮੈਨ ਬੋਲਿਆ।

"ਇਹ ਹਿਮਾਲਿਆ ਪਰਬਤ ਦੇ ਪੈਰਾਂ 'ਚ ਹੈ, ਇਕ ਛੋਟਾ ਜਿਹਾ ਸ਼ਹਿਰ। ਉੱਥੇ ਆਪਣੀ ਇਕ ਛਾਉਣੀ ਵੀ ਹੈ ਛੋਟੀ ਜਿਹੀ, ਜੋ ਅਸੀਂ ਪਹਾੜੀ ਰਿਆਸਤਾਂ 'ਤੇ ਆਪਣਾ ਅਧਿਕਾਰ ਜਮਾਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕਾਇਮ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਖੈਰ, ਮੈਂ ਉੱਥੋਂ ਸ਼ਿਕਾਰ ਦੀ ਤਲਾਸ਼ 'ਚ ਚੰਬੇ ਦੀ ਪਹਾੜੀ ਰਿਆਸਤ ਵੱਲ ਨਿਕਲ ਗਿਆ।"

"ਮੈਂ ਗਰਮੀ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹਾਂ ਅਤੇ ਇਹ ਸ਼ਿਕਾਰ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਲੈ ਬੈਠਿਆ।“ ਫਰੈਡਰਿਕ ਕਰੀ ਨੇ ਆਖਿਆ।

"ਮੈਨੂੰ ਆਪਣੀ ਗੱਲ ਪੂਰੀ ਕਰ ਲੈਣ ਦੇਵੋ ਸਰ । ਉੱਥੇ ਇਕ ਧਾਰ ਉੱਤੇ ਦੇਵਦਾਰ ਦੇ ਦਰੱਖਤਾਂ ਨਾਲ ਭਰੇ ਪਹਾੜ ਵੇਖੇ, ਹਰੇ-ਹਰੇ ਘਾਹ ਦੀਆਂ 'ਮੀਡੋ' ਵੇਖੀਆਂ। ਠੰਡੀ, ਹਵਾ, ਲੰਦਨ, ਕਵੈਂਟਰੀ ਵਰਗੀ। ਮੈਂ ਸੋਚ ਰਿਹਾ ਹਾਂ ਕਿ ਜੇ ਉੱਥੇ ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਦੇ ਆਰਾਮ ਲਈ ਇਕ ‘ਹਿਲ ਰਿਸੋਰਟ' ਬਣਾ ਲਈਏ ਤਾਂ ਕਿੰਨਾ ਚੰਗਾ ਹੋਵੇ।"

“ਪਹਿਲਾਂ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਰਾਜ ਤਾਂ ਪੱਕਾ ਹੋ ਲੈਣ ਦੇਵੋ।"

"ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਰਾਜ ਤਾਂ ਪੱਕਾ ਹੋਇਆ ਸਮਝੋ। ਬਸ ਦਿਨਾਂ-ਮਹੀਨਿਆਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ। ਇਹ ਮੁਲਤਾਨ ਅਤੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਵਾਲਾ ਅੜੰਗਾ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਜਾਣ ਦਿਓ। ਇਤਿਹਾਸ ਗਵਾਹ ਹੈ ਕਿ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਰਾਜ ਨਾਲ ਰਾਜਸੀ ਸੰਬੰਧ ਰੱਖਣਾ ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਕਿੰਨਾ ਘਾਤਕ ਹੈ। ਸੂਰਜ ਦੀ ਧੁੱਪ ਤ੍ਰੇਲ ਤੁਬਕੇ ਲਈ ਐਨੀ ਘਾਤਕ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਜਿੰਨੀ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਰਾਜ ਨਾਲ ਕਿਸੇ ਏਸ਼ੀਆਈ ਰਿਆਸਤ ਦੀ ਮਿੱਤਰਤਾ।" ਲਾਰੈਂਸ ਬੋਲਿਆ।

"ਤੁਸੀਂ ਇੰਗਲਿਸ਼ ਕੌਮ ਦੀ ਸਿਫ਼ਤ ਕਰ ਰਹੇ ਹੋ ਜਾਂ ਬੁਰਾਈ।“ ਨੇਪੀਅਰ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ।

"ਜੋ ਵੀ ਕਹੋ", ਹੈਨਰੀ ਲਾਰੈਂਸ ਬੋਲਿਆ, “ਸਾਡਾ ਈਮਾਨ ਤਾਂ ਆਪਣੇ ਮੁਲਕ, ਆਪਣੀ ਮਹਾਰਾਣੀ ਨਾਲ ਵਫ਼ਾਦਾਰੀ ਹੈ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਦੁਸ਼ਮਣ 'ਤੇ ਫਤਿਹ ਹਾਸਲ ਕਰਨਾ ਸਾਡਾ ਇਖ਼ਲਾਕੀ ਫਰਜ਼। ਫਰਜ਼ ਹੀ ਨਹੀਂ ਬਲਕਿ ਸਾਡੀ ਕੌਮ ਦਾ ਆਦਰਸ਼।“

ਮਾਰਸ਼ਮੈਨ ਕੁਝ ਸੋਚਦਿਆਂ ਅਤੇ ਸਿਰ ਹਲਾਉਂਦਿਆਂ ਬੋਲਿਆ:

"ਇਹ ਆਦਰਸ਼ ਵੀ ਮਹਿਜ਼ ਇਕ ਇਮਾਗੀ ਤਖੱਇਅਲ ਹੀ ਹੈ। ਸੱਚ ਆਖਾਂ ਤਾਂ ਇਸ ਵਿੱਚ ਨਾ ਕੋਈ ਨੈਤਿਕਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾ ਕੋਈ ਖੂਬੀ। ਹਰ ਹਕੂਮਤ ਅਤੇ ਕੌਮ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸਹੀ ਸਾਬਤ ਕਰਨ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਹੀ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਭੁਲੇਖਿਆਂ ਚ ਪਾਉਣ ਲਈ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਘੜ ਲੈਂਦੀ ਹੈ।"

"ਕਲਪਨਾ ?" ਇਮਾਗੀ ਤਖੱਇਅਲ ? ਮੇਜਰ ਹਡਸਨ ਦੇ ਮੂੰਹੋਂ ਨਿਕਲਿਆ। ਇਕ ਦੋ ਪਲ ਉਹ ਸਾਰੇ ਚੁੱਪ ਰਹੇ। ਫੇਰ ਲਾਰੈਂਸ ਕਹਿਣ ਲੱਗਾ:

"ਇਸ ਧਰਤੀ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਤਾਂ ਇਹ ਸੰਸਾਰ, ਇਹ ਜਨਮ, ਸਭ ਕੁਝ ਹੀ ਕਲਪਨਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਇਹ ਮਾਇਆ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।"

"ਇਹ ਸਭ ਕਹਿਣ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ", ਮੇਜਰ ਨੇਪੀਅਰ ਕਹਿਣ ਲੱਗਾ, "ਜਿੰਨਾ ਜਿਆਦਾ ਇਹ ਲੋਕ ਇਸ ਮਾਇਆ ਰੂਪੀ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਚਿੰਬੜੇ ਹੋਏ ਨੇ, ਹੋਰ ਸ਼ਾਇਦ ਕੋਈ