"ਕੋਈ ਹੋਰ ਸੱਚ ? ਕੋਈ ਹੋਰ ਭੇਦ ?" ਮਾਰਸ਼ਮੈਨ ਨੇ ਵਿਅੰਗ ਨਾਲ ਪੁੱਛਿਆ।
"ਭੇਦ ਕੋਈ ਨਹੀਂ, ਸਭ ਪਰਤੱਖ ਹੈ, ਪਰ ਇਸ ਨੂੰ ਵੀ ਬਹੁਤੇ ਲੋਕ ਸਮਝ-ਵੇਖ ਨਹੀਂ ਪਾਉਂਦੇ" ਫਰੈਡਰਿਕ ਕਰੀ ਕਹਿ ਰਿਹਾ ਸੀ, "ਇੱਕ ਫਤੇਹ ਯਾਬ ਹਕੂਮਤ ਆਮ ਆਦਮੀ ਕੋਲੋਂ ਐਸਾ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਖੋਂਹਦੀ ਜੋ ਇਸ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਨਾ ਖੋਹਿਆ ਹੋਵੇ । ਇਸ ਦੇ ਉਲਟ ਨਵਾਂ ਹਾਕਮ ਆਪਣੀ ਗਿਣੀ-ਮਿੱਥੀ ਹੁਸ਼ਿਆਰਮੰਦੀ ਨਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਪਹਿਲ ਆਮ ਰਿਆਇਆ ਨਾਲ ਹਮਦਰਦੀ ਅਤੇ ਨੇਕ ਦਿਲੀ ਨਾਲ ਵਰਤਾਓ ਕਰਦਾ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਤੋਂ ਪਹਿਲੇ ਹਾਕਮ ਤੋਂ ਬਿਹਤਰ ਹੋਣ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ।"
"ਬਿਹਤਰ ਹੋਣ ਦਾ ਅਸਰ ਕਦ ਤੱਕ ?" ਮਾਰਸ਼ਮੈਨ ਵਿਅੰਗ ਨਾਲ ਬੋਲਿਆ "ਜਦੋਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਤਾ ਲੱਗੇਗਾ ਕਿ ਅਸੀਂ ਹਾਕਮ ਘੱਟ ਅਤੇ ਵਪਾਰੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹਾਂ ਹੈ, ਤਾਂ ਕੀ ਹੋਵੇਗਾ ? ਤੁਸੀਂ ਆਪ ਸਮਝਦੇ ਹੋ ਕਿ ਅਸੀਂ ਇੱਥੇ ਵਪਾਰ ਲਈ ਆਏ ਸਾਂ। ਇਹ ਧਰਤੀ ਤਾਂ ਸਾਡੇ ਕਾਰਖ਼ਾਨਿਆਂ 'ਚੋਂ ਨਿਕਲਦੇ ਮਾਲ ਲਈ ਬਾਜ਼ਾਰ ਹੈ ਅਤੇ ਸਾਡੀਆਂ ਫੈਕਟਰੀਆਂ ਲਈ ਕੱਚੇ ਮਾਲ ਦਾ ਵਸੀਲਾ ।"
"ਆਮ ਲੋਕਾਂ 'ਚ ਐਨੀ ਬਰੀਕੀ ਨਾਲ ਸੋਚਣ ਦੀ ਕਾਬਲੀਅਤ ਜੇ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਕੋਈ ਵੀ ਹਕੂਮਤ ਕਾਇਮ ਨਾ ਰਹਿ ਸਕੇ।" ਫਰੈਡਰਿਕ ਕਰੀ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦੇਂਦਿਆਂ ਆਖਿਆ।
"ਇਹ ਤੇ ਹੋਇਆ ਆਮ ਅਤੇ ਅਨਪੜ੍ਹ ਲੋਕਾਂ ਮੁਤਅਲਕ। ਉੱਚ ਵਰਗ ਅਤੇ ਹਕੂਮਤ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਲੋਕ ਤਾਂ ਸਮਝ ਹੀ ਲੈਣਗੇ ਕਦੀ ਨਾ ਕਦੀ ।" ਮਾਰਸ਼ਮੈਨ ਨੂੰ ਬੋਲਿਆ।
"ਹਕੂਮਤ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਲੋਕ ?" ਫਰੈਡਰਿਕ ਕਰੀ ਨੇ ਮੂੰਹ ਬਣਾਉਂਦਿਆਂ ਆਖਿਆ, "ਇਹ ਲੋਕ ਜ਼ਿਆਦਾ ਕਰਕੇ ਚਾਪਲੂਸ ਬਿਰਤੀ ਦੇ ਅਤੇ ਪਦਵੀਆਂ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਦੀ ਚਾਹ ਰੱਖਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਖ਼ੁਦਗਰਜ਼ੀ ਕਾਰਨ ਹਕੂਮਤ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਆਪਣੀ ਨਿੱਜੀ ਲਿਆਕਤ ਕਾਰਨ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਵੀ ਵੇਖਣ 'ਚ ਆਇਆ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਖ਼ੁਸ਼ਾਮਦੀ ਅਤੇ ਕਮਅਕਲ ਲੋਕ ਕਿਸੇ ਸੂਝਵਾਨ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਦੇਰ ਟਿਕਣ ਨਹੀਂ ਦੇਂਦੇ। ਕਿਸੇ ਨਵੇਂ ਹੁਕਮਰਾਨ ਦੇ ਆਉਣ 'ਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇਹ ਲੋਕ ਹੀ ਆਪਣਾ ਰੂਪ ਬਦਲਦੇ ਹਨ।"
"ਹਾਂ, ਇਹ ਤੇ ਮੈਂ ਆਪ ਅੱਖੀਂ ਵੇਖਿਆ ਹੈ।" ਮਾਰਸ਼ਮੈਨ ਕਹਿਣ ਲੱਗਾ, "ਇਨ੍ਹਾਂ ਖ਼ੁਸ਼ਾਮਦੀ ਅਤੇ ਖ਼ੁਦਗਰਜ਼ ਵਜ਼ੀਰਾਂ, ਅਮੀਰਾਂ ਨੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਘੇਰ ਕੇ ਰੱਖਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ ਕਿ ਉਸ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਪਰ੍ਹੇ ਕੁਝ ਹੋਰ ਦਿਸਦਾ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸੀ।"
"ਹੁਣ ਵੇਖ ਲਓ", ਫਰੈਡਰਿਕ ਕਰੀ ਬੋਲਿਆ, "ਸਾਡੇ ਲੁਧਿਆਣੇ 'ਚ ਬੈਠਿਆਂ ਹੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਡੋਗਰਿਆਂ ਅਤੇ ਇਸ ਰਾਣੀ ਜਿੰਦ ਕੌਰ ਨੇ ਆਪ ਹੀ ਪੰਜਾਬ ਸਾਡੀ ਝੋਲੀ ਵਿੱਚ ਆ ਪਾਇਆ।"
ਰਾਣੀ ਜਿੰਦ ਕੌਰ ਦਾ ਨਾਮ ਆਉਂਦਿਆਂ ਹੀ ਮੇਜਰ ਹਡਸਨ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਮੇਰਾ ਖ਼ਿਆਲ ਹੈ ਕਿ ਰਾਣੀ ਜਿੰਦਾਂ ਨਾਲ ਸਾਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਲੂਕ ਨਹੀਂ ਸੀ
