ਮੇਜਰ ਨੇਪੀਅਰ ਕਹਿਣ ਲੱਗਾ, "ਇਸ ਸੂਰਤ ਵਿੱਚ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਭਗੌੜਿਆਂ, ਬਾਗ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਫੜਨ ਲਈ ਭੇਜੀ ਬਟਾਲੀਅਨ ਨੂੰ ਇਹ ਸੁਨੇਹਾ ਛੇਤੀ ਤੋਂ ਛੇਤੀ ਭੇਜ ਦੇਵੋ ਕਿ ਉਸ ਕੁੜੀ ਨੂੰ ਵੀ ਹਰ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਕਬਜ਼ੇ 'ਚ ਕਰ ਲੈਣ।"

ਮੇਜਰ ਹਡਸਨ ਬੋਲਿਆ, "ਮੈਂ ਤੇ ਉਸ ਘੜੀ ਦੀ ਉਡੀਕ 'ਚ ਹਾਂ ਜਦੋਂ ਲੱਖਣ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਹੁਕਮ ਸਿੰਘ ਵਰਗੇ ਆਪਣੀ-ਆਪਣੀ ਫ਼ੌਜ 'ਚੋਂ ਭਜੇ ਹੋਏ ਭਗੌੜਿਆਂ ਨੂੰ ਸ਼ਰੇਆਮ ਫਾਂਸੀ 'ਤੇ ਲਮਕਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਏ। ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਸਵਾਲ ਕੁਝ ਮਾਮੂਲੀ ਜਿਹੇ ਭਗੌੜਿਆਂ ਦਾ ਹੀ ਨਹੀਂ। ਕਿਸੇ ਵੀ ਹਕੂਮਤ ਦੇ ਥੰਮ੍ਹ ਅਤੇ ਤਾਕਤ ਉਸ ਦੀ ਫ਼ੌਜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਫ਼ੌਜ ਦੀ ਨੈਤਿਕਤਾ, ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ, ਡਿਸਿਪਲਿਨ ਨੂੰ ਤੋੜਨ ਵਾਲਾ ਹਕੂਮਤ ਦਾ ਦੁਸ਼ਮਣ। ਲੱਖਣ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਹੁਕਮ ਸਿੰਘ ਨੇ ਇਸ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਨੂੰ ਵੰਗਾਰਿਆ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਖ਼ਤਮ ਕਰਨਾ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹੈ... ।"

***

22

"ਤੁਹਾਡਾ ਕੀ ਖਿਆਲ ਹੈ ?" ਮੈਕਸਵੈਲ ਨੇ ਪਹਾੜੀ ਉੱਪਰ ਦਿਸਦੇ ਉਸ ਛੋਟੇ ਜਿਹੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵੱਲ ਤੱਕਦਿਆਂ ਕੀਰਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ, "ਹੁਕਮ ਸਿੰਘ ਦੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਆਦਮੀਆਂ ਕੋਲ ਕਿੰਨੀਆਂ ਕੁ ਰਫਲਾਂ ਹੋਣਗੀਆਂ ?"

"ਇਸ ਬਾਰੇ ਮੈਂ ਬਹੁਤਾ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਕਹਿ ਸਕਦਾ। ਸਿਵਾਏ ਇਸ ਦੇ ਕਿ ਖਾਲਸਾ ਫ਼ੌਜ ਦੇ ਭਗੌੜਿਆਂ ਕੋਲ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਤੋੜੇਦਾਰ ਬੰਦੂਕਾਂ ਹੀ ਹੋਣਗੀਆਂ। ਫਰੰਗੀ ਪਲਟਨ ਦੇ ਭਗੌੜਿਆਂ ਬਾਰੇ ਤੁਸੀਂ ਹੀ ਦੱਸ ਸਕਦੇ ਹੋ।"

"ਮੈਨੂੰ ਮਿਲੀ ਖ਼ਬਰ ਮੁਤਾਬਿਕ ਇਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਪੰਦਰਾਂ ਵੀਹ ਰਾਈਫਲਾਂ ਹੋਣਗੀਆਂ- ਰਾਇਲ ਐਮਫ਼ੀਲਡ, ਜੋ ਕਾਫ਼ੀ ਦੂਰ ਤੱਕ ਮਾਰ ਕਰ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ।"

“ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਤਾਂ ਤੁਸੀਂ ਇਹ ਰਫ਼ਲਾਂ ਕਦੀ ਕਿਸੇ ਗੈਰ-ਅੰਗਰੇਜ ਸਿਪਾਹੀ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤੀਆਂ ?"

"ਇਹ ਹੁਕਮ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਭਗੌੜੇ ਤੋਸ਼ੇਖਾਨੇ 'ਚੋਂ ਲੁੱਟ ਕੇ ਲੈ ਗਏ ਸਨ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਸਾਡੀਆਂ ਨਜ਼ਰਾਂ 'ਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜੁਰਮ ਹੋਰ ਵੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸੰਗੀਨ ਹੈ "

ਸਰਾਂ ਅਤੇ ਮਸੀਤ ਉੱਤੇ ਹਮਲੇ ਅਤੇ ਲੱਖਣ ਸਿੰਘ ਦੇ ਫੜੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪਿੰਡ 'ਚ ਬੈਠੇ ਭਗੌੜੇ ਅਤੇ ਹੁਕਮ ਸਿੰਘ ਕਿਲ੍ਹੇ 'ਚ ਜਾ ਬੈਠੇ ਸਨ । ਹੁਣ ਮੈਕਸਵੈਲ ਦੀ ਟੁਕੜੀ ਅਤੇ ਕੀਰਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਪਲਟਨ ਮਿਲ ਕੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵੱਲ ਵੱਧ ਰਹੀ ਸੀ।

ਕੀਰਤ ਸਿੰਘ ਉੱਪਰ ਵੱਲ ਪੈਰ ਵਧਾਉਂਦਿਆਂ ਬੋਲਿਆ, "ਸਾਰੇ ਹਾਲਾਤ ਨੂੰ ਨਜ਼ਰ 'ਚ ਰੱਖਦਿਆਂ ਲੜਾਈ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਦੀ ਚਤੁਰਤਾ ਤਾਂ ਇਹੀ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਹੁਕਮ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਇਸ ਵੇਲੇ ਨੱਸ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਸੀ। ਪਰ ਇਹ ਇਸ ਵੇਲੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਚ ਮੋਰਚਾ ਸਾਂਭ ਕੇ ਬੈਠ ਗਿਆ ਹੈ।"