ਹੁਕਮ ਚਲਾਉਣ ਦਾ ਅਤੇ ਦੂਜਾ ਇਹ ਕਿ ਮੇਰੇ ਅਤੇ ਕੀਰਤ ਸਿੰਘ ਵਿਚਕਾਰ ਲੜਾਈ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਛੇ ਘੰਟੇ ਦੀ ਯੁੱਧ-ਬੰਦੀ ਦਾ ਸਮਝੌਤਾ ਹੈ।"

ਨੇਪੀਅਰ ਹੱਸਿਆ ਅਤੇ ਵਿਅੰਗਪੂਰਨ ਲਹਿਜੇ 'ਚ ਬੋਲਿਆ, " ਤੁਹਾਨੂੰ ਸ਼ਾਇਦ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਕਿ ਤੁਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਜਨਰਲ ਗਫ ਵਲੋਂ ਮੈਨੂੰ ਕਰਨਲ ਦਾ ਅਹੁਦਾ ਮਿਲ ਚੁੱਕਿਆ ਹੈ, ਚਾਹੇ ਤਮਗਾ ਲਾਉਣ ਦਾ ਸਮਾਂ ਮੈਨੂੰ ਨਹੀਂ ਮਿਲਿਆ। ਦੂਜਾ ਇਹ ਕਿ ਜਦ ਤੱਕ ਸਾਡੀ ਫੌਜ ਉਸ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚੇਗੀ, ਤਦ ਤੱਕ ਛੇ ਘੰਟੇ ਬੀਤ ਚੁੱਕੇ ਹੋਣਗੇ।"

ਮੈਕਸਵੈਲ ਕੁਝ ਦੇਰ ਚੁੱਪ ਬੈਠਾ ਸੋਚਦਾ ਰਿਹਾ। ਫੇਰ ਬੋਲਿਆ, "ਖਿਮਾ ਕਰਨਾ, ਮੇਰੇ ਵਿਚਾਰ ਅਨੁਸਾਰ ਛੇ ਘੰਟੇ ਬੀਤਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕੂਚ ਦਾ ਬਿਗਲ ਵਜਾਉਣਾ ਉਸ ਯੁੱਧ-ਵਿਰਾਮ ਦੇ ਵਚਨ ਨੂੰ ਤੋੜਨਾ ਹੋਵੇਗਾ।"

"ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਇਸ ਨੇਕ ਵਿਚਾਰ ਦੀ ਕਦਰ ਕਰਦਾ ਹਾਂ ਮੇਜਰ ਮੈਕਸਵੇਲ । ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੇ ਬਚੇ ਖੁਚੇ ਦਸਤੇ ਨਾਲ ਇਸ ਸਥਾਨ 'ਤੇ ਰੁਕੇ ਰਹਿ ਸਕਦੇ ਹੋ। ਪਰ ਇਸ ਬਾਰੇ ਮੇਰੇ ਤੇ ਕੋਈ ਬੰਧਨ ਨਹੀਂ....।“

ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ 'ਕਰਨਲ' ਨੇਪੀਅਰ ਮਨ ਹੀ ਮਨ ਖ਼ੁਸ਼ ਹੁੰਦਿਆਂ ਮੁੜਿਆ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਨੂੰ ਕੀਰਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਪਿੱਛਾ ਕਰਨਾ ਬਾਰੇ ਹਦਾਇਤਾਂ ਦੇਣ ਲੱਗਾ।

ਉਸ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਯਕੀਨ ਸੀ ਕਿ ਜਦ ਕੀਰਤ ਸਿੰਘ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਵਲੋਂ ਕਿਸੇ ਹਮਲੇ ਤੋਂ ਨਿਸ਼ਚਿੰਤ ਹੋ ਕੇ ਤੁਰਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇਗਾ, ਉਹ ਕੀਰਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਜਾ ਫੜੇਗਾ...।

***

25

ਸ਼ੁਜਾਹਬਾਦ ਪਹੁੰਚਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਕੀਰਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਰਾਤ ਪੈ ਗਈ। ਕੀਰਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਦਸਤੇ ਨੇ ਇਕ ਸਰਾਂ ਦੇ ਬਾਹਰ ਡੇਰਾ ਲਾ ਲਿਆ। ਕੀਰਤ ਸਿੰਘ ਪਹਿਲਾਂ ਵੀ ਇਸ ਸਰਾਂ 'ਚ ਇਕ ਦੋ ਵਾਰੀ ਰਾਤ ਗੁਜ਼ਾਰ ਚੁੱਕਿਆ ਸੀ । ਸਰਾਂ ਦਾ ਮਾਲਕ ਯਾਕੂਬ ਅਲੀ ਖ਼ੁਸ਼ ਸੀ ਕਿ ਐਨੇ ਆਦਮੀਆਂ ਦਾ ਖਾਣਾ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਅਤੇ ਖਵਾਉਣ 'ਚ ਉਸ ਦੀ ਕਾਫ਼ੀ ਵੱਟੀ ਹੋਵੇਗੀ।

ਕੀਰਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਛੇ ਆਦਮੀ ਮਾਰੇ ਗਏ ਅਤੇ ਪੰਦਰਾਂ ਸੋਲਾਂ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਹੋਏ ਸਨ। ਸਰਾਂ ਦਾ ਵਿਹੜਾ ਚਾਹੇ ਕਾਫ਼ੀ ਵੱਡਾ ਸੀ ਪਰ ਕਮਰੇ ਘੱਟ ਸਨ ਜ਼ਖ਼ਮੀਆਂ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਕਮਰਿਆਂ 'ਚ, ਕੀਰਤ ਅਤੇ ਦੁਰਜਨ ਇਕ ਕਮਰੇ 'ਚ ਅਤੇ ਰੂਪ ਕੌਰ ਦਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਦੇ ਕਮਰੇ 'ਚ ਠਹਿਰਨ ਦਾ ਇੰਤਜ਼ਾਮ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ । ਬਾਕੀ ਦੇ ਸਿਪਾਹੀ ਕੁਝ ਵਿਹੜੇ 'ਚ ਅਤੇ ਕੁਝ ਬਾਹਰ ਰੁੱਖਾਂ ਥੱਲੇ ਖੂਹ ਦੁਆਲੇ ਬਿਸਤਰੇ ਵਿਛਾ ਕੇ ਸੌਣ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਕਰਨ ਲੱਗੇ । ਕੁਝ ਬਹੁਤ ਥੱਕੇ ਹੋਇਆਂ ਨੇ ਤਾਂ ਆਪਣੀਆਂ ਖੇਸੀਆਂ ਨੂੰ ਤਹਿ ਕਰਕੇ ਸਿਰ ਥੱਲੇ ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਉਵੇਂ ਹੀ ਜ਼ਮੀਨ 'ਤੇ ਸੌਂ ਗਏ। ਕਦੀ-ਕਦੀ ਕੋਈ ਕੀੜੀ ਮਿੱਟੀ ਚੋਂ ਨਿਕਲ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿੰਡਿਆਂ 'ਤੇ ਤੁਰਦਿਆਂ ਵੱਢਦੀ ਤਾਂ ਧੱਫਾ ਮਾਰ ਕੇ