"ਕਮਜ਼ੋਰ ਦਾ ਸਾਥ ਦੇਣਾ ਕੋਈ ਅਕਲਮੰਦੀ ਨਹੀਂ ।" ਦੂਜੇ ਨੇ ਆਖਿਆ।

"ਮੁਆਫ਼ ਕਰਨਾ ਖਾਨ ਸਾਹਿਬ, ਤੁਸੀਂ ਵੀ ਫੇਰ ਮੌਕਾਪ੍ਰਸਤ ਹੀ ਹੋਏ?" ਸਾਹ ਬਖ਼ਸ਼ ਨੇ ਕਿਹਾ।

"ਮੌਕਾਪਸਤ ਨੇ ਉਹ", ਯੂਨਸ ਖ਼ਾਂ ਨੇ ਉੱਤਰ 'ਚ ਆਖਿਆ, "ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਸਰਦਾਰ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਜਗੀਰਾਂ ਕਾਇਮ ਰੱਖਣ ਲਈ ਆਪਣੇ ਹੀ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਗਲਾਂ 'ਚ ਰੱਸੀਆਂ ਵੱਲ ਕੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਫਰੰਗੀਆਂ ਦੇ ਹੱਥ ਫੜਾ ਦਿੱਤੀਆਂ ।"

"ਲੜਦੇ-ਮਰਦੇ ਵੀ ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਹੀ ਆਏ ਹਾਂ।" ਸ਼ਾਹ ਬਖ਼ਸ਼ ਬੋਲਿਆ,"ਜਿਥੋਂ ਤਕ ਲਾਹੌਰ ਦਰਬਾਰ ਦਾ ਤੁਅਲਕ ਹੈ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਨਾਲ ਸੌ ਫ਼ੀਸਦੀ ਮੁਤਫਿਕ ਹਾਂ।“ ਪਰ ਮੁਲਤਾਨ ਦੇ ਮੂਲ ਰਾਜ, ਸ਼ੁਜਾਹਬਾਦ ਦੇ ਸ਼ਾਮ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਹਜ਼ਾਰਾ ਦੇ ਛਤਰ ਸਿੰਘ ਬਾਰੇ ਤੁਸੀਂ ਇਹ ਨਹੀਂ ਕਹਿ ਸਕਦੇ। ਮੈਂ ਮੁੜ ਆਪਣੀ ਗੱਲ ਨੂੰ ਦੁਹਰਾਉਣਾ ਚਾਹਵਾਂਗਾ ਕਿ ਜੇ ਇਸ ਵੇਲੇ ਤੁਸੀਂ ਮੂਲ ਰਾਜ ਅਤੇ ਸ਼ਾਮ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਸਮਝੌਤਾ ਕਰ ਲਵੋ ਤਾਂ ਮਮਕਿਨ ਹੈ ਕਿ ਬੰਨੂ, ਕੋਹਾਟ, ਪਸ਼ੌਰ ਬਿਨਾਂ ਸਿੱਖਾਂ ਨਾਲ ਲੜਿਆਂ ਜਾਂ ਬਿਨਾਂ ਫਰੰਗੀਆਂ ਨਾਲ ਮਿਲਿਆਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਵਾਪਸ ਮਿਲ ਜਾਣ।"

“ਇੰਨੇ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਬਾਅਦ ਪੰਜਾਬ 'ਚ ਲੁੱਟ-ਮਾਰ ਕਰਨ ਦਾ ਮੌਕਾ ਆਇਆ ਹੈ ਇਸ ਨੂੰ ਵੀ ਛੱਡ ਦੇਈਏ? ਇਹ ਕਿੱਥੋਂ ਦੀ ਅਕਲਮੰਦੀ ?"

"ਅਕਲਮੰਦੀ ਜੇ ਵੇਖਣੀ ਤਾਂ ਫਰੰਗੀਆਂ ਦੀ ਵੇਖੋ ।" ਸ਼ਾਹ ਬਖ਼ਸ਼ ਨੇ ਕਿਹਾ "ਕਿਸੇ ਲੜਾਈ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਫਰੰਗੀ ਆਪਣੇ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਨੂੰ ਲੁੱਟਮਾਰ ਦੀ ਇਜਾਜਤ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੇ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਕਸਦ ਆਮ ਲੋਕਾਂ 'ਤੇ ਆਪਣੀ ਇਨਸਾਫ਼-ਪਸੰਦ, ਚੰਗ ਹਾਕਮ ਹੋਣ ਦਾ ਅਸਰ ਪਾ ਕੇ ਮੁਤਾਸਰ ਕਰਨਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਕਿ ਉਹ ਆਉਣ ਵਾਲੀਆ ਸਦੀਆਂ ਤਕ ਬੇਫ਼ਿਕਰ ਹੋ ਕੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਲੁੱਟਦੇ ਰਹਿਣ।"

ਕਬੀਲੇ ਦੇ ਸਰਦਾਰਾਂ ਅਤੇ ਕੁਝ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਿਲ੍ਹੇ ਚਾਰਾਂ ਵਿਚਕਾਰ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਿਲ੍ਹਿਆ 'ਤੇ ਹੁਣ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਕਬਜ਼ਾ ਸੀ, ਦੋ ਦਿਨ ਤੱਕ ਬਹਿਸ ਚਲਦੀ ਰਹੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਐਸੇ ਵੀ ਸਨ ਜੋ ਅੰਦਰੋਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਫਰੰਗੀਆਂ ਨਾਲ ਮਿਲੇ ਹੋਏ ਸਨ ਅਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ 'ਜੈਕਬ' ਨਾਮ ਦੇ ਫ਼ਰੰਗੀ ਨੇ ਨਵੀਂ ਕਿਸਮ ਦੀਆਂ ਬੰਦੂਕਾਂ ਅਤੇ ਪੈਸੇ ਦਾ ਲਾਲਚ ਦੇਕੇ ਆਪਣੇ ਹੱਥ 'ਚ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਸੀ । 'ਬੰਦੂਕ' ਇਨ੍ਹਾਂ ਪਠਾਣਾਂ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਸੀ, ਪੈਸੇ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਧ।

ਪੈਸੇ ਦਾ ਲਾਲਚ ਅਤੇ ਬਦਲੇ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਆਦਮੀ ਨੂੰ ਅੰਨ੍ਹਾ ਕਰ ਦੇਂਦੀ ਹੈ। ਆਖ਼ਰ ਕੁਝ ਕਬੀਲਿਆਂ ਨੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦਾ ਸਾਥ ਦੇਣਾ ਪਸੰਦ ਕੀਤਾ, ਇਕ ਦੋ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਅਤੇ ਕੁਝ ਨਿਰਪੱਖ ਹੀ ਰਹੇ।

***

29

ਜੀਨਤ ਦੇ ਮਹੱਲ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਕਰਕੇ ਇਕ ਛੋਟਾ ਜਿਹਾ ਬਗੀਚਾ, ਵਿੱਚ-ਵਿੱਚ